XVIII ғасыр – қазақ халқының тарихындағы шешуші кезең. Бұл дәуірде ел тағдыры сыртқы шапқыншылықпен ғана емес, ішкі саяси бытыраңқылықпен де сынға түсті. Қазақ хандығы әлсіреп, үш жүздің дербестікке ұмтылысы ортақ билік тетіктерін әлсіретті. Осындай күрделі жағдайда сахнаға шыққан Абылай хан қазақ мемлекеттілігін сақтап қалуда айрықша рөл атқарды.
XVII ғасырдың соңында Тәуке хан тұсындағы салыстырмалы тұрақтылық оның қайтыс болуынан кейін бәсеңдей бастады. Ортақ құқықтық негіз сақталғанымен, нақты саяси ықпал жүздер деңгейінде шашырап кетті. Бір орталыққа бағынған тұрақты әскери жүйенің болмауы сыртқы қауіп алдында әлсіздік туғызды. Ал бұл кезеңде Жоңғар хандығы күшейіп, орталықтанған әскери мемлекетке айналған еді.
1723 жылғы жаппай шапқыншылық қазақ қоғамының ішкі әлсіздігін айқын көрсетті. «Ақтабан шұбырынды» аталған бұл апат демографиялық, экономикалық және саяси күйзеліс әкелді. Алайда дәл осы қасірет ел санасында бірігу қажеттігін күшейтті. Кейінгі Ордабасы жиыны мен жоңғарларға қарсы ұйымдасқан шайқастар осы тарихи сабақтың нәтижесі болды.
Абылай ханның дәуірі осы дағдарыстан кейінгі қайта серпіліс кезеңімен тұспа-тұс келді. Ол тек батыр қолбасшы емес, күрделі саяси жағдайда бағыт-бағдар таба білген тұлға ретінде ерекшеленді. Оның қызметі әскери күреспен ғана шектелмей, ішкі тұрақтылықты сақтау, сыртқы саясатта тепе-теңдік ұстану және қазақ жерінің тұтастығын қорғау міндеттерімен сабақтасты.
Бұл кезеңде толық орталықтанған мемлекет қалыптасты деу қиын. Дегенмен XVIII ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында саяси ықпалдың бір орталыққа шоғырлануы байқалды. Абылайдың беделі руаралық алауыздықты тежеуге, ал сыртқы саясаттағы икемділігі қазақ жерін ірі империялардың тікелей тәуелділігіне түсірмеуге мүмкіндік берді.
Сондықтан Абылай дәуірі – күйреу қаупінен сақталып, мемлекеттілік негізі қайта нығайған тарихи белес. Бұл кезеңді түсіну үшін оның алдындағы дағдарыс жағдайын және сол дағдарыстан туындаған бірігу үдерісін назарға алу қажет.
Дағдарыс дәуіріндегі қазақ даласы
XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақ хандығы ішкі тұтастығын әлсіреткен кезеңді бастан өткерді. Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін орталық билік әлсіреп, үш жүздің әрқайсысында дербес саяси ұмтылыстар күшейді. Ортақ әскери ұйымдасу жүйесі тұрақты сипат ала алмады, ал руаралық мүдделер кей жағдайда жалпыхалықтық мүддеден басым түсті. Бұл жағдай сыртқы қысым күшейген тұста айқын сезілді.
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Жоңғар хандығы күшейіп, Орталық Азиядағы ең қуатты әскери мемлекеттердің біріне айналды. Қатаң тәртіпке негізделген тұрақты жасақ, от қаруын кеңінен қолдану, бір мезгілде бірнеше бағыттан шабуыл жасау тактикасы жоңғар әскерін айрықша қауіпті күшке айналдырды. Қазақ жүздерінің бытыраңқылығы мен әскери күштің маусымдық сипатта жиналуы бұл қауіпке төтеп беруді қиындатты.
1722–1723 жылдардың ауыр қысы мал шаруашылығына соққы болып тиді. Экономикалық әлсіреу әскери мүмкіндікті де шектеді. Осындай жағдайда жоңғар билеушісі Цеван Рабдан қазақ даласына жаппай шабуыл жасады. 1723 жылғы шапқыншылық Жетісудан бастап Сыр бойына дейінгі кеңістікті қамтыды. Қорғанысқа дайын болмаған ел босып, оңтүстікке қарай үдере көшті. Түркістан мен Ташкент сияқты маңызды орталықтар уақытша жау ықпалына өтті. Халық жадында бұл кезең «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен сақталды.
Бұл оқиға тек әскери жеңіліс емес, тұтас бір саяси дағдарыс болды. Халық саны азайды, шаруашылық күйзеліске түсті, билік құрылымы әлсіреді. Бірақ дәл осы қасірет ұлттық сананы серпілтті. Ел ішінде бірлік қажеттігі айқын сезілді. 1726 жылғы Ордабасы жиыны, кейінгі Бұланты–Білеуті және Аңырақай шайқастары – осы тарихи сабақтың тікелей жалғасы еді. Жоңғар шапқыншылығы қазақ қоғамын әлсіреткенімен, оны саяси бірігуге итермелеген факторға айналды.
Осы дағдарыс жағдайында жаңа буын көшбасшылар қалыптасты. Солардың бірі кейін бүкіл қазақтың ханы атанған Абылай хан еді. Оның дәуіріндегі саяси бірігу мен әскери серпіліс дәл осы ауыр кезеңнен бастау алады. Сондықтан XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы дағдарыс – тек қасірет кезеңі емес, қазақ мемлекеттілігінің қайта түлеуінің алғышарты болды.
Әбілмансұрдың қалыптасу жолы
Абылай ханның шын есімі – Әбілмансұр. Ол 1711 жылы төре әулетінде дүниеге келді. Шыққан тегі – Шыңғыс ханнан тарайтын Жошы әулеті, яғни қазақ хандарының дәстүрлі легитимді негізі. Оның атасы тарихта «Қанішер Абылай» атанған сұлтан, ал әкесі – Көркем Уәли. Әкесі жоңғарлармен шайқастардың бірінде қаза тапқаннан кейін жас Әбілмансұр жетім қалып, қауіптен бой тасалауға мәжбүр болды.
Деректерде оның Ұлы жүздің биі Төле би маңында болғаны айтылады. Біраз уақыт өз тегін жария етпей, қарапайым ортада өскендіктен халық арасында «Сабалақ» атанған. Бұл кезең оның саяси өмірінің бастауындағы тағдыр сынағы еді. Жас төре жоңғар шапқыншылығы күшейген шақта жасақ құрамында соғысқа қатысып, әскери тәжірибе жинақтады.
1730-жылдардың басында жоңғар батыры Шарышпен жекпе-жекте жеңіске жетуі оның өміріндегі бетбұрыс сәтке айналды. Осы оқиғадан кейін оның төре тұқымы екені жария болып, Абылай есімімен танылды. Бұл есім атасының құрметіне байланысты берілгені айтылады. Осы кезден бастап ол жай батыр емес, саяси ықпалы бар сұлтан ретінде көріне бастады.
Орта жүзде сол тұста ресми хан – Әбілмәмбет хан болатын. Абылай оның төңірегінде ықпалды тұлғаға айналды. 1740 жылы Әбілмәмбетпен бірге Орынборға барып, Ресейге адалдық антын беруі – жоңғар қаупіне қарсы уақытша тірек іздеудің көрінісі еді. Бұл қадам толық бағыныштылықты емес, күрделі саяси жағдайда аман қалу жолын білдірді.
1741 жылы жоңғар билеушісі Қалдан Серен жорық жасап, Абылай тұтқынға түсті. 1743 жылы дипломатиялық келіссөздер нәтижесінде босатылды. Бұл кезең оның беделін түсірген жоқ, керісінше саяси тәжірибесін арттырды. Ол қарсы жақтың ішкі жағдайын көріп, күш-қуатын бағамдады.
1745 жылы Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғарияда тақ таласы басталды. Осы жағдайды пайдаланып, Абылай Орта жүз аумағындағы ықпалын күшейтті. Әбілмәмбет хан тірі болғанымен, 1750–1760 жылдары нақты әскери-саяси бастамалар көбіне Абылайдың қолында болды. Ол батырлар мен сұлтандарды ортақ мүддеге жұмылдырып, беделін біртіндеп бүкіл қазақ даласына таратты.
1771 жылы Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін Түркістанда үш жүз өкілдері Абылайды хан көтерді. Бұл – ұзақ жылдар бойы жинақталған ықпалдың, әскери ерліктің және саяси есептің нәтижесі еді. Жетімдік пен жасырындықтан басталған өмір жолы бүкіл қазақтың хандығына дейін көтерілді. Абылайдың билікке келуі кездейсоқтық емес, XVIII ғасырдағы тарихи жағдайдың заңды қорытындысы болды.
Бірігу жолындағы күрес
XVIII ғасырдың алғашқы жартысында қазақ қоғамы тұтас орталықтанған мемлекет емес, үш жүзге бөлінген күрделі саяси құрылым болды. Әр жүзде өз ханы, ықпалды сұлтандары мен ру басылары бар еді. Сондықтан жоңғар қаупіне қарсы күрес тек сыртқы жаумен шайқас емес, ішкі келісімге келу мәселесімен қатар жүрді.
1726 жылғы Ордабасы жиыны осы бағыттағы алғашқы маңызды қадам болды. Үш жүз өкілдері ортақ әскер құруға келісті. Бас қолбасшы болып Кіші жүз ханы Әбілқайыр хан сайланды. Бұл шешім уақытша әскери бірлікті қамтамасыз етті. Кейінгі Бұланты–Білеуті және Аңырақай шайқастары қазақ жасақтарының ұйымдасқан әрекетке көше алғанын көрсетті.
Орта жүзде ресми хан – Әбілмәмбет хан болғанымен, әскери бастамаларда Абылайдың рөлі біртіндеп күшейді. 1740 жылы олардың Орынборға бірге баруы саяси одақтастықтың белгісі еді. Алайда бұл кезеңде қазақ қоғамындағы билік теңгерімі нәзік сипатта болды. Кіші жүзде Әбілқайырдың Ресеймен жақындасуы өзге сұлтандардың алаңдаушылығын туғызды. Абылай болса сыртқы тіректі пайдалана отырып, толық тәуелділікке бармауға тырысты.
Ұлы жүзде жағдай одан да күрделі еді. Оңтүстіктегі қалаларға жоңғар ықпалы сезілді, ал жергілікті билік бір орталыққа шоғырлана алмады. Бұл жалпыұлттық бірігуге кедергі келтірді. Осындай жағдайда Абылайдың артықшылығы оның ішкі қарсыластықты ашық қақтығысқа ұластырмай, бедел арқылы ықпалын кеңейте білуінде болды.
Әскери тірек ретінде батырлар институты шешуші рөл атқарды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай секілді қолбасшылар жоңғарларға қарсы шайқастарда айрықша көзге түсті. Абылай олардың беделін ортақ мақсатқа жұмылдыра білді. Бұл тек әскери емес, саяси капитал жинау тетігіне айналды. Сонымен қатар билер институтының ықпалы сақталды. Дәстүрлі құқықтық жүйе руаралық дауларды реттеп, ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етті.
1748 жылы Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін Кіші жүзде билікке Нұралы келді. Ресей ықпалы бұл өңірде күшейе түсті. Ал Орта жүзде Абылай дербестікке көбірек мән берді. Ашық қақтығыс болмағанымен, ықпал аймақтары үшін жасырын бәсекелестік байқалды. Бұл қазақ қоғамындағы саяси тепе-теңдіктің тұрақсыз сипатын көрсетті.
Абылайдың бірігу жолындағы күресі бір сәттік әрекет емес, ондаған жылдарға созылған үдеріс болды. Ол ресми хан болмаған кезеңнің өзінде-ақ әскери бастамаларды өз қолына шоғырландырып, сұлтандар мен батырларды ортақ мақсатқа топтастырды. 1771 жылы хан көтерілуі – осы ұзақ саяси жинақталудың заңды нәтижесі еді.
Осылайша қазақ қоғамындағы бірігу үдерісі сыртқы қауіптің қысымымен басталып, тұлғалық бедел мен саяси есеп арқылы нығайды. Абылай осы үдерістің өзегіне айналып, бытыраңқы құрылым жағдайында мүмкін болған ең жоғары саяси ықпал дәрежесіне жетті.
Үш жүздің ханы
1771 жыл қазақ тарихында айрықша кезең болды. Орта жүз ханы Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін хандық билік мәселесі қайта көтерілді. Дәстүр бойынша тақ мұрагерге тиесілі еді. Алайда соңғы жиырма жылда қазақ даласындағы әскери-саяси бастамалардың басым бөлігі Абылайдың қолында болды. Жоңғарға қарсы күрестегі табыстар, шекаралық аймақтарды қайтару, сыртқы саясаттағы икемділік – оның беделін күшейтті.
Түркістанда, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңында өткен жиында үш жүз өкілдері Абылайды ақ киізге көтеріп, хан сайлады. Бұл – тек рәсім емес, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ықпалдың мойындалуы еді. Осы сәттен бастап ол бүкіл қазақтың ханы ретінде танылды.
Дегенмен «үш жүздің ханы» атағын қазіргі түсініктегі шексіз билікпен теңестіруге болмайды. Кіші жүзде Нұралы хан өз билігін жүргізіп отырды. Ұлы жүзде жергілікті сұлтандардың ықпалы сақталды. Абылайдың күші қатаң әкімшілік аппаратта емес, жеке беделінде және саяси салмағында жатты. Ол ру басыларымен, сұлтандармен, батырлармен санаса отырып әрекет етті.
Абылайдың хандық кезеңіндегі басты тіректерінің бірі – батырлар еді. Бөгенбай батыр, Қабанбай батыр, Наурызбай батыр секілді қолбасшылар оның саяси-әскери тірегіне айналды. Олар жоңғарға қарсы шайқастарда ғана емес, ел ішіндегі бедел қалыптастыруда да маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар Бұқар жырау ханның саясатын қолдап, оның билігін рухани тұрғыдан негіздеп отырды.
Сыртқы саясатта Абылай аса сақ қадам жасады. Солтүстікте Ресей империясы бекініс шептерін ілгерілетіп, ықпалын күшейте түсті. Оңтүстік-шығыста Цин мемлекеті Жоңғарияны жойып, қазақтармен тікелей шектесті. Абылай екі алып империяның ортасында тепе-теңдік сақтауға тырысты. Ресеймен қатынасты үзбей, бірақ толық бағыныштылыққа бармады. Қытаймен дипломатиялық байланыс орнатты, алайда нақты вассалдық тәуелділіктен сақтанды.
1770-жылдары оның беделі көрші елдерге де мәлім болды. Ресей әкімшілігі оны Орта орданың ханы ретінде таныды. Цин билігі де оны қазақтардың басты билеушісі деп қабылдады. Бірақ Абылай үшін ең бастысы – сыртқы мойындау емес, қазақ жерінің тұтастығын сақтау еді.
Абылайдың хандық кезеңі ұзаққа созылған жоқ – 1771 жылдан 1781 жылға дейін ғана. Бірақ осы он жыл ішінде қазақ даласында салыстырмалы тұрақтылық орнады. Ірі ішкі қақтығыстар болмады, шекаралық тепе-теңдік сақталды, сауда қатынастары жанданды. Бұл – жеке беделге сүйенген, бірақ нақты нәтижеге жеткізген билік үлгісі болды.
Ішкі саясаттағы тепе-теңдік
Абылай хан билікке келгеннен кейін оның алдында тұрған ең күрделі міндет – кең даладағы тұрақтылықты сақтау болды. Қазақ қоғамы ру-тайпалық құрылымға негізделгендіктен, хан билігі шексіз болған жоқ. Сондықтан Абылай күш көрсетуге емес, келісім мен беделге сүйенді.
Ол сұлтандардың құқығын бірден шектемеді. Әр жүздегі ықпалды әулеттермен санасып, олардың мүддесін ескеріп отырды. Бұл тәсіл ішкі қақтығыстардың алдын алды. Кіші жүзде Нұралы хан, Ұлы жүзде жергілікті сұлтандар өз ықпалын сақтағанымен, Абылайдың жалпыұлттық беделі жоғары тұрды.
Әскери тірек ретінде батырлар институты шешуші маңызға ие болды. Бөгенбай батыр, Қабанбай батыр, Наурызбай батыр сынды тұлғалар тек соғыс кезінде ғана емес, ел ішіндегі беделді топтардың тірегіне айналды. Абылай оларды ортақ мүддеге жұмылдыра білді. Бұл оның билігінің әлеуметтік негізін кеңейтті.
Билердің рөлі де әлсіреген жоқ. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді қайраткерлер қалыптастырған құқықтық дәстүр жалғасын тапты. Дәстүрлі заң қағидалары руаралық дауларды шешуде негізгі құрал болып қала берді. Абылай билер шешімін жоққа шығармай, керісінше хандық билік пен дәстүрлі құқықты үйлестіруге тырысты.
Ішкі саясаттағы тағы бір маңызды мәселе – жайылымдық жерлерді реттеу болды. Жоңғар мемлекеті жойылғаннан кейін Жетісу мен Тарбағатай аймақтарына қайта оралу басталды. Бұл өңірлерде руаралық бәсекелестік тууы мүмкін еді. Абылай қоныс бөлінісін бейбіт жолмен шешуге күш салды. Мұндай қадамдар ел ішіндегі тұрақтылықты сақтауға бағытталды.
Мұрагерлік мәселесінде де ол әулеттік дәстүрді ұстанды. Ұлдарының ішінен Уәлиді алға шығарып, биліктің сабақтастығын қамтамасыз етуге тырысты. Алайда оның билігі жеке беделге сүйенгендіктен, толық орталықтанған әкімшілік жүйе қалыптасып үлгермеді.
Соған қарамастан Абылай дәуірінде қазақ даласында салыстырмалы ішкі тұрақтылық сақталды. Бұл тұрақтылық қатаң басқарудан емес, тепе-теңдік сақтай білген саясаттан туды. Көшпелі қоғам жағдайында мүмкін болған ең жоғары орталықтану деңгейі дәл осы кезеңде көрінді.
Геосаяси шеберлік
XVIII ғасырдың ортасына қарай қазақ даласындағы басты қауіп – Жоңғар хандығы – әлсірей бастады. 1745 жылы жоңғар билеушісі Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін ел ішінде тақ таласы күшейді. Бір орталыққа бағынған әскери күш ыдырап, мемлекет ішкі қақтығыстарға ұрынды. Осы әлсіз кезеңді Қытайдағы Цин империясы тиімді пайдаланды.
1755–1758 жылдары Цин әскері Жоңғарияға жорық жасап, мемлекетті толық жойды. Бұл оқиға Орталық Азиядағы саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Жоңғар қаупі жойылғанымен, оның орнына қуатты империя – Қытаймен тікелей шекара пайда болды. Қазақ даласы енді әлсіреген көшпелі мемлекетпен емес, орталықтанған алып державамен бетпе-бет келді.
Абылай осы жаңа жағдайды дұрыс бағалады. Ол Қытаймен ашық соғысқа барудың қауіпті екенін түсінді. Сондықтан дипломатиялық қатынас орнатып, сауда байланысын дамытуға мән берді. Цин императоры Цяньлун қазақ ханына «ван» атағын ұсынды. Абылай бұл титулды қабылдағанымен, оны формалды сипатта ғана ұстады. Оның басты мақсаты – Жетісу мен Тарбағатайдағы қазақ қоныстарын заңдастыру және шекаралық тұрақтылықты қамтамасыз ету болды.
Солтүстікте Ресей империясы да ықпалын күшейтіп жатты. Орынбор, Омбы, Семей секілді бекіністер арқылы шекаралық шеп кеңейе түсті. Ресей билігі Абылайды өз саясатына толық тартуға тырысты. Бірнеше рет Петербургке шақырту жіберілді. Алайда Абылай өзі барудан бас тартып, қатынасты өкілдері арқылы жүргізді. Бұл оның тәуелсіз ұстанымының белгісі еді.
Абылай Ресеймен де, Қытаймен де қатынасты үзген жоқ. Бірақ екі тараптың да толық бақылауына түспеуге тырысты. Ол біріне қарсы екіншісін пайдаланған жоқ, керісінше тепе-теңдік сақтауға күш салды. Мұндай саясат қазақ даласының тікелей отарлануын біраз уақытқа тежеуге мүмкіндік берді.
Геосаяси тұрғыдан бұл – аса нәзік есепке құрылған саясат болды. Қазақ хандығы әскери жағынан ірі империялармен теңесе алмаса да, икемді дипломатия арқылы өз мүддесін қорғауға тырысты. Абылайдың шеберлігі дәл осы жерде көрінді: ол соғыс дәуірінен келіссөз дәуіріне өту қажеттігін түсінді.
Жоңғар мемлекетінің жойылуы қазақтарға тарихи мүмкіндік берді. Бірақ сол мүмкіндікті сақтау үшін саяси салқынқандылық қажет болды. Абылай хан осы міндетті атқара алды.
Соңғы жылдар және мұра
1771 жылы хан көтерілгеннен кейін Абылай хан шамамен он жыл билік жүргізді. Бұл кезең сырт көзге тыныш көрінгенімен, ішкі тепе-теңдік пен сыртқы саясаттағы дәл есепке негізделді. Жоңғар мемлекеті жойылған соң қазақ даласы Цин империясымен тікелей шектесті, ал Ресей бекініс шептерін ілгерілетуді жалғастырды. Осындай жағдайда Абылай үшін басты міндет – дербестікті сақтай отырып, ашық қақтығыстарға жол бермеу болды.
Ол Ресеймен қатынасты үзген жоқ, бірақ толық бағыныштылықтан сақтанды. Петербургке барудан бас тартуы – осы ұстанымның көрінісі. Қытаймен де байланыс сақталды, алайда нақты вассалдық міндеттемелер қабылданбады. Сауда қатынастары дамып, шекаралық аймақтарда салыстырмалы тұрақтылық орнады.
Ішкі саясатта Абылай руаралық қақтығыстардың алдын алуға күш салды. Жайылым мәселесін реттеу, ықпалды сұлтандармен санасу, батырлар мен билердің беделін пайдалану – оның басқару тәсілінің негізі болды. Бұқар жырау секілді замандастары ханның саясатын қолдап, оның беделін рухани тұрғыдан бекітті.
Дегенмен Абылай құрған жүйе жеке беделге сүйенді. Ол толық орталықтанған әкімшілік аппарат қалыптастырып үлгермеді. Сондықтан 1781 жылы қайтыс болғаннан кейін билік оның ұлы Уәли ханға өтті, бірақ әкесінің саяси салмағы қайталанбады. Сұлтандар арасындағы ықпал таласы күшейіп, Ресейдің әкімшілік ықпалы біртіндеп арта түсті.
XIX ғасырдың басында хандық билік әлсірей берді. 1822 жылы Ресейдің «Сібір қырғыздары туралы жарғысы» қабылданып, Орта жүздегі хандық жүйе жойылды. Бұл – Абылай дәуірінде сақталған салыстырмалы дербестіктің аяқталғанын білдірді.
Соған қарамастан Абылайдың саяси мұрасы тарихи жадтан өшкен жоқ. Оның әулетінен шыққан Кенесары хан XIX ғасырда хандық билікті қалпына келтіруге ұмтылды. Бұл әрекет Абылай кезеңіндегі тәуелсіздік идеясымен сабақтас еді.
Абылай хан дәуірі – қазақ мемлекеттілігі толық күйремей, тарихи мүмкіндік шеңберінде сақталып қалған кезең. Оның еңбегі әскери жеңістерде ғана емес, күрделі геосаяси жағдайда ел тұтастығын ұстап тұра алған саясатында жатыр. Сондықтан ол XVIII ғасырдағы қазақ тарихының өзегіне айналған тұлға болып қала береді.
Ханның жерленген жері.
Ресми деректерде Абылай хан Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленгені айтылғанымен, 2019 жылы Абылай хан қорымы Ақкөл ауданы, Радовка ауылының сыртында, 1,5-2 шақырым қашықтықтан табылды. Қазіргі уақытта сол қорымда жерленген басқа да 17 сарбаздың деректері белгілі:
- Есдәулет-Жалайыр, 33 жаста. Ақын, әрі батыр;
- Кердері –Әлім, 34 жаста. Суыр салма ақын, шешен, Жалаңтөс ұрпағы;
- Тінәлі-Арғын, 42 жаста. Палуан;
- Тораңғыл- Қара Керей, 39 жаста. Қылыштасу шебері. Қара күш иесі;
- Жақия-Арғын Атығай, 27 жаста. Алысты болжап, көздегенін қалт жібермейтін мерген;
- Досжан-Керей, 31-жаста. Жетім қалған. Бес өнердің иесі;
- Қосжан-Тарақты, 31 жаста. Құсбегі, Құмай тазасы болған;
- Қадиша –Найман, Арғынға келін, 26 жаста. Жүзіктің көзінен өткендей шапшаң қимылдайтын, садақшы;
- Қамалбек-Керей, 27 жаста. Қажырлы. Ұрыс өнерін жақсы меңгерген;
- Қазыбек-Қыпшақ, 58 жаста. Дуанбасы ұрпағы, Асау жылқыны үйретуші атбегі;
- Байғабыл-Қыпшақ, 47 жаста. Зіл ауыр жүктерді көтеруші. Алапат күш иесі, тасты қопару қасиеті болған;
- Бақыржан-Арғын Бәсетин, 46 жаста. Шешесі қаламақ. Мерген көздегенін қалт жібермеген;
- Елубай-Шапырашты, 24 жаста. Нағашысы Арғынның қолында өскен Садақшы;
- Ерсін-Қыпшақ, 14 жаста. Жасынан қасиетімен танылған жарларды емдеп таңу жазатын қасиет иесі;
- Жарасхан-Арғын, 17 жаста. Білек күші тасыған бозбала;
- Бердәулет –Арғын, 37 жаста. Жасақшы, барлаушы Құс тілін жетік меңгерген;
- Гүлбаршын-Қыпшақ, Арғынға келін, 32 жаста. Мейрімді бике. Сынық салған.
Ескерту: келешекте тізім жаңа деректермен толықтырылуы мүмкін.
Ерлан М.
24.02.2026ж.
