Сүлеймен пайғамбарға қатысты деректерді зерделеу барысында Қоңыр Әулие белгісін салған еді. Қолда бар мәліметтерді жүйелеп, бүгінге дейін жеткен деректерді бір арнаға тоғыстыру мақсатында осы жазба хатқа түсірілді. Бұл еңбек түпкілікті қорытынды жасауды емес, болашақтағы жан-жақты зерттеулерге, соның ішінде тарихи, этнографиялық және халықтық танымға қатысты ізденістерге негіз болатын бастапқы деректер қорын қалыптастыруды көздейді. Егер тылсымнан Әулие аруағы белгісін салатынан ескерсек, бұл зерттеу түбінде қандайда бір тұлғаға алып келетіні сөзсіз. Қазірше негізін қалау үшін тек белгілі ақпараттарды жүйелеп шығамыз.
ШЫҢҒЫСТАУДАҒЫ ҚОҢЫР ӘУЛИЕ
Шыңғыстаудың әр тасы өткеннен сыр шертетіндей. Бұл өңірдің тау жоталары мен өзен аңғарлары, қыстаулары мен көне жолдары қазақ тарихының сан қилы кезеңіне куә. Бір жерде ел бастаған тұлғалардың ізі қалса, енді бір жерде жаугершілік заманның жаңғырығы сезіледі. Кейбір мекендер ұлы ақындар мен ойшылдардың өмірімен астасып, халық жадында рухани кеңістікке айналды. Ал кейбір орындардың тарихында нақты дерек пен ел аузындағы аңыз бір-бірімен астасып жатады.
Қоңыр әулие – сондай мекендердің бірі.
Үңгір атауының өзі талай сауалға жетелейді. Қоңыр әулие кім болған? Осы өңірде өмір сүрген тарихи тұлға ма? Сопылық жолды ұстанған әулие ме? Әлде халық емшісі немесе көріпкел болған жан ба? Мүмкін, «Қоңыр әулие» әуелден адамның аты емес, табиғи ерекшелігіне байланысты киелі атқа ие болған үңгірдің атауы шығар?
Бұл сұрақтарға берілетін жауап та әртүрлі. Бір аңыз Қоңыр әулиені Нұх пайғамбар заманына апарса, екіншісі оны Шыңғыс ханмен байланыстырады. Кейбір әңгімелерде үңгір жоңғар шапқыншылығы кезінде паналау орны ретінде суреттеледі. Ал кейінгі жылдары оған «энергия шоғырланған мекен», «тылсым күштің қақпасы» немесе «Шыңғыс ханның құпия қабіріне апаратын жол» деген түсініктер де қосылды.
Осындай аңыздардың молдығы Қоңыр әулиенің халық жадындағы ерекше орнын аңғартады. Алайда аңыздың көп болуы оның бәрі тарихи ақиқат дегенді білдірмейді. Сондықтан Қоңыр әулиенің тарихын тануда әр деректің қай кезеңде, қандай жағдайда және кім арқылы жеткенін ажырата білу – осы зерттеудің басты қағидаларының бірі.
1. Киелі орынның мәдени өмірбаяны.
Адамның өмірбаяны болатыны сияқты, белгілі бір мекеннің де өз өмірбаяны бар. Әуелде ол жай ғана тау, бұлақ немесе үңгір болуы мүмкін. Уақыт өте адамдар оған ерекше мән бере бастайды. Біреу сол жерден шипа тапқанын айтады, енді бірі аян көргенін жеткізеді, тағы бір оқиға мекенді тарихи тұлғамен байланыстырады. Осындай әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа ауысып, әр дәуірде жаңа мағынамен толығады. Сөйтіп, табиғи нысан халық жадында киелі кеңістікке айналады.
Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаяны да бірнеше тарихи қабаттан тұрады. Оның ең көне қабаты – табиғаттың өзі: тау қойнауындағы үңгір, жерасты суы, әктасты түзілімдер мен қараңғы қуыстар. Келесі қабат – адамдардың осы кеңістіктегі тәжірибесі: үңгірге кіру, түнеу, суға түсу, тілек тілеу, шипа күту. Осы тәжірибе уақыт өте ауызша дәстүрге ұласып, шипа, хикмет, тыйым және тылсым оқиғалар туралы әңгімелерді қалыптастырды.
Келесі қабат – жазба деректер. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өлкетанушылар жергілікті мәліметтерді қағазға түсірді. Солардың ішіндегі ең маңыздысы – В. Брюхановтың 1912 жылы жарияланған Қоңыр әулие туралы сипаттамасы. Ал ең кейінгі қабатта бұрынғы түсініктер жаңа мазмұнмен толықты. Нұх пайғамбар, Шыңғыс хан, батырлар, жасырын қазына, құпия қабір немесе «энергия шоғырланған орын» туралы әңгімелер осы кезеңде Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянына қосылған жаңа түсіндірулер ретінде қарастырылады.
