.jpg)
Абылай хан дәуірі: Қазақ мемлекеттілігінің сындарлы кезеңі
XVIII ғасыр – қазақ халқының тарихындағы шешуші кезең. Бұл дәуірде ел тағдыры сыртқы шапқыншылықпен ғана емес, ішкі саяси бытыраңқылықпен де сынға түсті. Қазақ хандығы әлсіреп, үш жүздің дербестікке ұмтылысы ортақ билік тетіктерін әлсіретті. Осындай күрделі жағдайда сахнаға шыққан Абылай хан қазақ мемлекеттілігін сақтап қалуда айрықша рөл атқарды.
XVII ғасырдың соңында Тәуке хан тұсындағы салыстырмалы тұрақтылық оның қайтыс болуынан кейін бәсеңдей бастады. Ортақ құқықтық негіз сақталғанымен, нақты саяси ықпал жүздер деңгейінде шашырап кетті. Бір орталыққа бағынған тұрақты әскери жүйенің болмауы сыртқы қауіп алдында әлсіздік туғызды. Ал бұл кезеңде Жоңғар хандығы күшейіп, орталықтанған әскери мемлекетке айналған еді.
1723 жылғы жаппай шапқыншылық қазақ қоғамының ішкі әлсіздігін айқын көрсетті. «Ақтабан шұбырынды» аталған бұл апат демографиялық, экономикалық және саяси күйзеліс әкелді. Алайда дәл осы қасірет ел санасында бірігу қажеттігін күшейтті. Кейінгі Ордабасы жиыны мен жоңғарларға қарсы ұйымдасқан шайқастар осы тарихи сабақтың нәтижесі болды.
Абылай ханның дәуірі осы дағдарыстан кейінгі қайта серпіліс кезеңімен тұспа-тұс келді. Ол тек батыр қолбасшы емес, күрделі саяси жағдайда бағыт-бағдар таба білген тұлға ретінде ерекшеленді. Оның қызметі әскери күреспен ғана шектелмей, ішкі тұрақтылықты сақтау, сыртқы саясатта тепе-теңдік ұстану және қазақ жерінің тұтастығын қорғау міндеттерімен сабақтасты.
Бұл кезеңде толық орталықтанған мемлекет қалыптасты деу қиын. Дегенмен XVIII ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында саяси ықпалдың бір орталыққа шоғырлануы байқалды. Абылайдың беделі руаралық алауыздықты тежеуге, ал сыртқы саясаттағы икемділігі қазақ жерін ірі империялардың тікелей тәуелділігіне түсірмеуге мүмкіндік берді.
Сондықтан Абылай дәуірі – күйреу қаупінен сақталып, мемлекеттілік негізі қайта нығайған тарихи белес. Бұл кезеңді түсіну үшін оның алдындағы дағдарыс жағдайын және сол дағдарыстан туындаған бірігу үдерісін назарға алу қажет.
