ШЫҢҒЫСТАУДАҒЫ ҚОҢЫР ӘУЛИЕ

---

Сүлеймен пайғамбарға қатысты деректерді зерделеу барысында Қоңыр Әулие белгісін салған еді. Қолда бар мәліметтерді жүйелеп, бүгінге дейін жеткен деректерді бір арнаға тоғыстыру мақсатында осы жазба хатқа түсірілді. Бұл еңбек түпкілікті қорытынды жасауды емес, болашақтағы жан-жақты зерттеулерге, соның ішінде тарихи, этнографиялық және халықтық танымға қатысты ізденістерге негіз болатын бастапқы деректер қорын қалыптастыруды көздейді. Егер тылсымнан Әулие аруағы белгісін салатынан ескерсек, бұл зерттеу түбінде қандайда бір тұлғаға алып келетіні сөзсіз. Қазірше негізін қалау үшін тек белгілі ақпараттарды жүйелеп шығамыз.

ШЫҢҒЫСТАУДАҒЫ ҚОҢЫР ӘУЛИЕ

Шыңғыстаудың әр тасы өткеннен сыр шертетіндей. Бұл өңірдің тау жоталары мен өзен аңғарлары, қыстаулары мен көне жолдары қазақ тарихының сан қилы кезеңіне куә. Бір жерде ел бастаған тұлғалардың ізі қалса, енді бір жерде жаугершілік заманның жаңғырығы сезіледі. Кейбір мекендер ұлы ақындар мен ойшылдардың өмірімен астасып, халық жадында рухани кеңістікке айналды. Ал кейбір орындардың тарихында нақты дерек пен ел аузындағы аңыз бір-бірімен астасып жатады.

Қоңыр әулие – сондай мекендердің бірі.

Үңгір атауының өзі талай сауалға жетелейді. Қоңыр әулие кім болған? Осы өңірде өмір сүрген тарихи тұлға ма? Сопылық жолды ұстанған әулие ме? Әлде халық емшісі немесе көріпкел болған жан ба? Мүмкін, «Қоңыр әулие» әуелден адамның аты емес, табиғи ерекшелігіне байланысты киелі атқа ие болған үңгірдің атауы шығар?

Бұл сұрақтарға берілетін жауап та әртүрлі. Бір аңыз Қоңыр әулиені Нұх пайғамбар заманына апарса, екіншісі оны Шыңғыс ханмен байланыстырады. Кейбір әңгімелерде үңгір жоңғар шапқыншылығы кезінде паналау орны ретінде суреттеледі. Ал кейінгі жылдары оған «энергия шоғырланған мекен», «тылсым күштің қақпасы» немесе «Шыңғыс ханның құпия қабіріне апаратын жол» деген түсініктер де қосылды.

Осындай аңыздардың молдығы Қоңыр әулиенің халық жадындағы ерекше орнын аңғартады. Алайда аңыздың көп болуы оның бәрі тарихи ақиқат дегенді білдірмейді. Сондықтан Қоңыр әулиенің тарихын тануда әр деректің қай кезеңде, қандай жағдайда және кім арқылы жеткенін ажырата білу – осы зерттеудің басты қағидаларының бірі.

1. Киелі орынның мәдени өмірбаяны.

Адамның өмірбаяны болатыны сияқты, белгілі бір мекеннің де өз өмірбаяны бар. Әуелде ол жай ғана тау, бұлақ немесе үңгір болуы мүмкін. Уақыт өте адамдар оған ерекше мән бере бастайды. Біреу сол жерден шипа тапқанын айтады, енді бірі аян көргенін жеткізеді, тағы бір оқиға мекенді тарихи тұлғамен байланыстырады. Осындай әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа ауысып, әр дәуірде жаңа мағынамен толығады. Сөйтіп, табиғи нысан халық жадында киелі кеңістікке айналады.

Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаяны да бірнеше тарихи қабаттан тұрады. Оның ең көне қабаты – табиғаттың өзі: тау қойнауындағы үңгір, жерасты суы, әктасты түзілімдер мен қараңғы қуыстар. Келесі қабат – адамдардың осы кеңістіктегі тәжірибесі: үңгірге кіру, түнеу, суға түсу, тілек тілеу, шипа күту. Осы тәжірибе уақыт өте ауызша дәстүрге ұласып, шипа, хикмет, тыйым және тылсым оқиғалар туралы әңгімелерді қалыптастырды.

Келесі қабат – жазба деректер. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өлкетанушылар жергілікті мәліметтерді қағазға түсірді. Солардың ішіндегі ең маңыздысы – В. Брюхановтың 1912 жылы жарияланған Қоңыр әулие туралы сипаттамасы. Ал ең кейінгі қабатта бұрынғы түсініктер жаңа мазмұнмен толықты. Нұх пайғамбар, Шыңғыс хан, батырлар, жасырын қазына, құпия қабір немесе «энергия шоғырланған орын» туралы әңгімелер осы кезеңде Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянына қосылған жаңа түсіндірулер ретінде қарастырылады.

Бұл қабаттардың әрқайсысы маңызды. Бірақ олардың деректік құны бірдей емес. Жүз жыл бұрынғы жазба дерек пен бүгінгі әлеуметтік желідегі әңгіме бір деңгейде қарастырылмайды. Сонымен бірге қазіргі аңыздарды да елемеуге болмайды. Олар бүгінгі қоғамның Қоңыр әулиені қалай қабылдайтынын көрсететін мәдени дерек болып саналады.

Сондықтан бұл кітапта әр мәлімет өзінің деректік мәртебесіне қарай қарастырылады. Тарихи құжат – белгілі бір кезеңде хатқа түскен жазба. Тікелей бақылау – автордың өзі көргені. Ауызша тарихи хабар – ұрпақтан ұрпаққа жеткен мәлімет. Хикмет – киелі орынның қасиетін танытатын оқиға. Аңыз – тарихи өзегі болуы мүмкін, бірақ уақыт өте мифологиялық сипат алған әңгіме. Кейінгі интерпретация – бұрынғы деректердің қазіргі түсінікпен қайта түсіндірілуі. Ғылыми болжам – тексеруді қажет ететін зерттеушілік тұжырым.

Бұл жіктеу халық сенімін бағалау үшін емес, әртүрлі дерек түрлерінің табиғатын ажырату үшін қажет. Бір адамның «осы жерден шипа таптым» деген сөзі медициналық дәлел болмауы мүмкін, бірақ оның жеке тәжірибесін көрсетеді. Ал зерттеуші үшін мұндай тәжірибе халықтың дүниетанымы, үміті және киелі кеңістікпен қарым-қатынасы туралы маңызды мәдени дерекке айналады.

Сондықтан бұл еңбекте екі ұстаным қатар сақталады. Киелі орын туралы айтылғанның бәрі тарихи ақиқат ретінде қабылданбайды. Сонымен бірге ғылыми жолмен дәлелденбеген әрбір әңгімені жоққа шығару да мақсат емес. Бұл кітаптың міндеті – Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянын құрайтын әр қабаттың қай кезде, қандай жағдайда және қандай дерек негізінде қалыптасқанын мүмкіндігінше дәл ажырату.

2. Үңгірге апаратын жол

Қоңыр әулиеге бастар жол Шыңғыстаудың қатпарлы кеңістігін кесіп өтеді. Алыстан қарағанда тау жоталары бірінің үстіне бірі қаланған көне қорғандардай созылып жатады. Жол бойындағы өзен арналары, аласа адырлар мен жартасты сілемдер сырт көзге үнсіз көрінгенімен, жергілікті халық үшін олардың әрқайсысының өз атауы, өз тарихы бар.

Табиғи кеңістік картадағы шартты белгілерден ғана тұрмайды. Адам өмір сүрген жерде тау – бағдар, өзен – тіршілік көзі, ал үңгір – паналау мен белгісіздіктің мекені. Әр дәуір оған өз мағынасын қосты: бір кезеңде ол қорған болды, кейін шипа іздейтін орынға, одан соң киелі мекенге айналды.

Қоңыр әулиеге жақындаған адам ең алдымен үңгірдің өз болмысын сезінеді. Тар ауыздан өткен соң жарық бәсеңдейді, ауа салқындайды, дыбыс жаңғырып, аяқ астындағы жер дымқылданады. Ашық даладан кейінгі бұл өзгеріс адамның кеңістікті қабылдауын да өзгертеді. Көз алыстағы көкжиектен қараңғы қуысқа, тасқа, суға ауады.

Мұндай әсер көптеген киелі үңгірлерге тән. Дегенмен Қоңыр әулиені «ана құрсағының белгісі», «қайта туу кеңістігі» немесе «о дүние символы» сияқты дайын теориялармен түсіндіруге асықпау керек. Мұндай тұжырымдарды растайтын жергілікті дерек әзірге белгілі емес.

Брюхановқа тиесілі ерте сипаттамада Қоңыр әулиенің қасиетті орын саналғаны және оның суынан перзентсіз әйелдердің шипа іздегені айтылады. Зияратшылар үңгірде түнеп, суға түсіп, одан су ішкен. Кейін бала көтерген әйелдер туралы әңгімелер бұл орынның шипалы екеніне деген сенімді күшейткен.

Осы деректің өзінде Қоңыр әулиенің кейінгі тарихын қалыптастырған негізгі белгілер көрінеді. Әуелде адамдарды үңгірдің табиғи ерекшелігі – жерасты суы мен әктасты түзілімдері қызықтырса, уақыт өте бұл мекен зиярат орнына айналды. Шипа туралы әңгімелер халық жадында хикмет ретінде сақталды, ал кейін оларды өлкетанушылар хатқа түсірді. Осылайша табиғи кеңістік, адам тәжірибесі, халық сенімі және жазба деректер тоғысып, Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянын қалыптастырды.

3. «Қоңыр әулие» деген кім?

Кітаптың атауына алғаш көз түскенде, оқырман мұнда белгілі бір әулиенің өмірі мен қызметі баяндалатын шығар деп ойлауы заңды. Алайда ерте жазба деректерге үңілген сайын зерттеушіні күтпеген парадокс қарсы алады: Қоңыр әулие деп аталатын адамның толыққанды өмірбаяны әзірге кездеспейді. Оның туған жері, шыққан тегі, ұстаздары мен шәкірттері, қай кезеңде өмір сүргені немесе қандай діни ортаға тиесілі болғаны жөнінде орнықты мәлімет сақталмаған. Тіпті үңгір маңынан «осы Қоңыр әулиенің қабірі» деп нақты көрсетілген мазар туралы да сенімді ерте дерек белгілі емес.

Соған қарамастан, атаудың өзі ғасырлар бойы өмір сүріп келеді. «Қоңыр әулие» деген тіркес адамның есімінен бұрын үңгірдің атауы ретінде сақталған. Тарихта мұндай құбылыс сирек емес: кейде адамның өмір жолы ұмытылып, есімі кеңістікпен бірге ғана жалғасады. Қазақ даласында иесінің кім болғаны көмескіленген қорымдар, бұлақтар мен әулиелі орындардың көп болуы да осының айғағы. Сондықтан тұлға туралы нақты деректің жоқтығы оның өмірде болмағанын білдірмейді. Бірақ дәл осы тұста тағы бір ықтимал бағыт ашылады: бәлкім, Қоңыр әулие бастапқыда адам аты болмаған шығар.

«Қоңыр» сөзі қазақ тілінде тек түсті ғана емес, табиғаттың, дыбыстың және көңіл күйдің сабырлы қалпын да білдіреді. Сондықтан бұл атау кісі есімінен бөлек, үңгірдің табиғи болмысымен байланысты қалыптасқан болуы да мүмкін. Ал бұл мәселе кітаптың кейінгі тарауларында арнайы қарастырылады.

Осыдан үш зерттеу болжамы туындайды. Бірінші болжам бойынша, әуелі ерекше табиғи кеңістік киелі мекен ретінде қабылданып, кейін оған Қоңыр әулие атты тұлға телінген. Екінші болжамға сәйкес, Қоңыр есімді немесе Қоңыр деген лақап атпен танылған адам болған, алайда уақыт өте оның өмірі туралы тарихи жад өшіп, есімі ғана үңгір атауында сақталған. Ал үшінші болжам «Қоңыр» сөзін адам аты емес, киелі кеңістіктің болмысын сипаттайтын эпитет ретінде қарастырады.

Әзіргі деректер бұл болжамдардың ешқайсысын толық дәлелдеуге де, біржола жоққа шығаруға да жеткіліксіз. Дегенмен ерте жазба материалдарға қарағанда, зерттеу назарында көбіне Қоңыр әулиенің жеке тұлғасынан гөрі үңгірдің өзі, оның суы және осы орынмен байланысты зиярат дәстүрі тұрғаны анық байқалады.

Сондықтан зерттеу барысында бастапқы сұрақтың өзі біртіндеп кеңейе түседі. Біз енді тек «Қоңыр әулие кім болған?» деп қана емес, сонымен бірге «Қоңыр әулие қандай кеңістік болған?» деген сауалды да қоямыз. Бұл екі сұрақ бір-біріне қарсы емес. Керісінше, екіншісі біріншісін тереңдете түсіп, тұлға туралы түсініктің қасиетті кеңістіктің тарихи жадынан қалай қалыптасқанын зерделеуге мүмкіндік береді.

4. Дерек пен аңыздың арасы

Қоңыр әулие туралы бүгінгі күні таралған мәтіндерді оқығанда бір ерекшелік бірден байқалады: әртүрлі дәуірлерде туған әңгімелер біртұтас тарихи оқиғадай баяндалады. Бір мәтіннің өзінде Нұх пайғамбар туралы аңыздан кейін Шыңғыс хан аталады, одан әрі жоңғар шапқыншылығы, қазақ батырлары, Абай мен Шәкәрімнің есімдері жалғасады. Соңында мұның бәрі үңгірдің шипалы суы, ғарыштық энергия, жасырын қазына немесе құпия қабір жөніндегі қазіргі түсініктермен толықтырылады. Алғаш қарағанда бұл бір-бірімен табиғи байланысқан оқиғалар тізбегі сияқты көрінеді. Алайда олардың тарихи табиғаты мүлде бөлек.

Шын мәнінде, Нұх пайғамбар туралы аңыз, Шыңғыс ханға қатысты саяси-тарихи сюжет, жоңғар соғысы жөніндегі халық жадында сақталған әңгімелер мен қазіргі заманғы энергетикалық дискурс бір кезеңнің де, бір дүниетанымның да жемісі емес. Олар әр дәуірде, әртүрлі қоғамдық сұраныстың ықпалымен қалыптасты. Киелі мекенді Нұх пайғамбармен байланыстыру оның мәртебесін адамзаттың қасиетті тарихымен сабақтастырса, Шыңғыс ханның есімі бұл орынға империялық ауқым мен тарихи салмақ береді. Қазақ батырлары туралы әңгімелер үңгірді ұлттық жады мен азаттық күресінің кеңістігіне енгізеді. Ал Абай мен Шәкәрімге қатысты сюжеттер оны Шыңғыстаудың рухани-әдеби әлемімен ұштастырады. Өз кезегінде «энергетикалық орталық» туралы қазіргі түсінік дәстүрлі діни танымнан гөрі тылсым құбылыстарға қызығушылық танытатын бүгінгі қоғамның сұранысын бейнелейді.

Сондықтан бұл сюжеттердің қайсысы «ақиқат», қайсысы «аңыз» деген қарапайым сұрақтың өзі дұрыс қорытындыға жеткізе бермейді. Әлдеқайда маңыздысы – әрбір әңгіменің алғаш қашан хатқа түскенін, қай өңірде таралғанын, оны кімдер жеткізгенін және қандай тарихи-әлеуметтік жағдайда кеңінен танымал болғанын анықтау. Өйткені аңыздың өзі де уақытпен бірге өзгеріп, жаңа мағынаға ие болатын тарихи құбылыс.

Мұның нақты мысалы ретінде Нұх пайғамбар мен үш әулие туралы сюжетті атауға болады. Бұл әңгіме қазіргі жарияланымдарда көбіне Баянауылдағы Қоңыр әулие үңгіріне қатысты айтылады. Ал оның Шыңғыстаудағы дәл осындай атауы бар үңгірмен қай кезден бастап байланыстырылғаны әзірге анықталған жоқ және арнайы зерттеуді қажет етеді. Бір атаумен белгілі екі киелі орынның аңыздары кейінгі танымдық әдебиетте өзара араласып кеткен болуы әбден мүмкін.

Сол себепті бұл кітапта Баянауылдағы және Шыңғыстаудағы Қоңыр әулие үңгірлері бір-бірінен қатаң ажыратылып қарастырылады. Ортақ атау, географиялық ұқсастық немесе ұқсас зиярат рәсімдері олардың тарихы мен аңыздары да бірдей дегенді білдірмейді. Бір нысанға қатысты мәліметті екінші орынның өткенімен байланыстыру өлкетану әдебиетінде жиі ұшырасқанымен, тарихи зерттеуде мұндай тәсіл деректің шынайылығын бұрмалап, кейінгі қате тұжырымдарға жол ашады. Сондықтан әрбір аңыз өз кеңістігінің, өз дәуірінің және өз деректік негізінің аясында қарастырылуы тиіс.

Қоңыр әулиені зерттеудің ең сенімді бастауы – ерте жазба деректер. Әрине, оларды толық әрі мінсіз дерек деп қабылдауға болмайды. Бұл еңбектерді жергілікті өмірді сырттан бақылаған саяхатшылар мен өлкетанушылар жазды. Олар қазақ ұғымдарын өздерінің ғылыми және тілдік түсінігі арқылы жеткізді, кей мәліметтерді қысқартып, өздеріне маңызды көрінген тұстарын ғана қағазға түсірді. Сондықтан бұл жазбалар өткеннің толық көрінісі емес, белгілі бір кезеңде жасалған бақылаудың нәтижесі.

Соған қарамастан, ерте деректердің құндылығы зор. Олар кейін пайда болған аңыздардың тарихи қабаттарын ажыратуға мүмкіндік береді. Мәселен, 1912 жылғы Брюханов жазбасында Нұх пайғамбар, Шыңғыс хан немесе жасырын қазына туралы ештеңе айтылмайды. Бұл мұндай әңгімелер ол кезде болмағанын дәлелдемейді. Бірақ олардың осы деректе тіркелмегенін анық көрсетеді. Тарихшы үшін осы айырмашылықтың өзі маңызды. Өйткені деректе жоқ мәліметті жоққа шығаруға болмайды, бірақ кейінгі әңгімені еш дәлелсіз ертерек кезеңге көшіруге де болмайды.

Сондықтан Брюханов мәтінін үш қабатқа бөліп қарастырған жөн. Бірінші қабатқа автордың өз көзімен көргендері жатады: үңгірдің құрылысы, жерасты көлі, әктасты түзілімдер. Екінші қабат – жергілікті халықтан естіген әңгімелері. Зияратшылардың шипа іздеп келуі, бала көтере алмаған әйелдердің түнеуі сияқты мәліметтер осы топқа кіреді. Үшінші қабат – автордың өз түсіндірмелері. «Бабина», «қалмақ қорымы» тәрізді атаулардың мағынасы мен тарихи төркіні туралы пікірлері осы деңгейде қарастырылады.

Мұндай жіктеу мәтінді сын көзбен оқуға мүмкіндік береді. Бір жағынан, оны абсолютті ақиқат деп қабылдамаймыз. Екінші жағынан, деректік құндылығын да жоғалтпаймыз. Әр мәліметтің қайдан шыққанын ажырату асығыс қорытындыдан сақтайды.

Қоңыр әулие туралы білім бүгінге бастапқы қалпында жеткен жоқ. Әр кезең оған өз түсінігін қосты. Сондықтан бұл кітаптың мақсаты аңыздарды жоққа шығару немесе дәлелдеу емес, олардың қалай қалыптасқанын ерте деректер негізінде мүмкіндігінше қалпына келтіру. Сонда ғана Қоңыр әулиенің табиғаты, халық жадындағы орны және тарихи бейнесі өзара байланыста ашылады.

Бұл жазбаның мақсаты – аңыздардың ақиқаттығын дәлелдеу немесе жоққа шығару емес. Негізгі міндет – бүгінге жеткен әңгімелердің қалай қалыптасқанын ерте деректер арқылы мүмкіндігінше қалпына келтіру. Қоңыр әулиенің тарихы дәл осы тұрғыдан қарастырылғанда ғана табиғат, халық жады және жазба деректер тоғысқан күрделі мәдени құбылыс ретінде ашыла бастайды.

5. Шыңғыстау — тарих сақталған ландшафт

Шыңғыстауды тек географиялық аймақ ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бұл – табиғат, адам, тарихи жад және әдеби мұра өзара астасқан кеңістік. Мұнда жер бедері тек табиғи орта ғана емес, ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтының, халық жадының және мәдени тәжірибенің бір бөлігіне айналған.

Таудың табиғаты адам тіршілігіне тікелей ықпал етті. Су көздері мен жайылымдар көш жолын айқындады, аңғарлар мен асулар қатынас бағытын белгіледі. Жартастар қорған болса, үңгірлер мен ықтасындар күнделікті тіршілікте де, қауіп төнген кезде де пана қызметін атқарды.

Алайда ландшафттың тарихтағы орны мұнымен шектелмейді. Адам белгілі бір өлкеде ұзақ өмір сүрген сайын табиғаттың әр нысаны жаңа мағынаға ие болады. Бір тау белгілі бір рудың қонысымен байланысады, бір өзен тарихи оқиғаның куәсіне айналады, бір бұлақ ел жадында адамның есімімен сақталады. Осылайша жер бедерінің өзі халық жадын сақтайтын тірі картаға айналады.

Қоңыр әулие үңгірі де осындай тарихи ландшафттың бір бөлігі. Мұнда «өмір сүрді» деген ұғым адамға емес, кеңістікке қатысты айтылады. Үңгірдің табиғи пішіні мыңдаған жыл ішінде баяу өзгергенімен, адамдардың оны қабылдауы әр дәуірде жаңарып отырды.

Әуелде ол суы бар табиғи пана болған шығар. Кейін қауіптен жасырынатын ықтасынға айналды. Уақыт өте шипа іздеп келетін зиярат орны ретінде танылды. Ақырында тарихи тұлғалар, халық аңыздары мен діни таным тоғысқан мәдени символ дәрежесіне көтерілді.

Сондықтан Қоңыр әулиенің тарихын аңыздардан емес, оның табиғи болмысынан бастаған жөн. Кез келген әңгіменің түбінде нақты кеңістік жатады. Тау бар. Үңгір бар. Қараңғылық бар. Су бар. Ал сол кеңістікке мән мен мағына берген – адам.

6. Үңгірдің табиғи болмысы

Қоңыр әулие туралы аңыздарды түсіну үшін әуелі үңгірдің өзіне қарау қажет. Киелі орын туралы кейінгі түсініктер оның табиғи ерекшеліктерінен бөлек қалыптасқан жоқ.

Үңгірдің сыртқы көрінісі қарапайым болғанымен, ішкі кеңістігі мүлде басқа әсер қалдырады. Кіреберістен өткен сайын жарық азайып, ауа салқындайды, дыбыс жаңғырып естіледі. Ашық даладан тұйық кеңістікке өткен адам айналаны бұрынғыдай емес, өзгеше қабылдай бастайды. Мұндай орта киелілік туралы түсініктің қалыптасуына табиғи негіз болды.

Үңгірдің басты ерекшелігі – тас, жерасты суы және қараңғылықтың бір кеңістікте тоғысуы. Қабырғалардағы адам бейнесіне ұқсас әктасты түзілімдер бұл жерді жай ғана геологиялық нысан ретінде қабылдауға мүмкіндік бермейді. Алайда олардың қолдан жасалған мүсін емес, табиғи жолмен қалыптасқан түзілім болуы ықтимал. Сондықтан бүгінгі күні оларды белгілі бір тарихи тұлғамен немесе культпен байланыстыруға жеткілікті негіз жоқ.

Жерасты суы Қоңыр әулиенің киелі тарихында ерекше орын алады. Ерте деректерде адамдардың бұл жерге шипа іздеп келіп, суға түсіп, одан су ішкені айтылады. Олар суды химиялық қасиеті үшін емес, киелі мекеннің бір бөлігі ретінде қастерлеген. Демек, шипаның көзі судың өзінде ғана емес, оған қатысты халықтық сенімде де жатқан.

Қараңғылық та осы тәжірибенің маңызды бөлігі болды. Үңгір ішінде адамның кеңістікті қабылдауы өзгереді, сыртқы дүниеден оқшаулану сезімі күшейеді. Осындай ортада күту, үміт және сенім тереңдей түседі. Мұның бәрі зиярат тәжірибесінің әсерін арттырған болуы мүмкін.

Дегенмен үңгірдің табиғи құрылысы өздігінен киелі орын жасамайды. Қазақстанда ерекше үңгірлер мен бұлақтар аз емес. Қоңыр әулиені өзгешелеген – адамдардың осы кеңістікпен ғасырлар бойы қалыптастырған байланысы. Біреулер мұнда келді, шипа тапқанына сенді, оны өзгелерге айтты. Осы тәжірибе қайталана келе табиғи нысан халық жадындағы киелі орынға айналды.

Сондықтан Қоңыр әулиенің тарихы тек геологиядан немесе тек аңыздан тұрмайды. Оның негізінде табиғи орта жатыр, ал сол ортаға мәдени мағына берген – адам.

7. Табиғи нысанның киелі мекенге айналуы

Киелі орын бір күнде пайда болмайды. Оның қалыптасу тарихы көбіне жазба деректерде толық сақталмайды. Белгілі бір бұлақтың, таудың немесе үңгірдің қай кезден бастап қасиетті саналғанын анықтау оңай емес. Мұндай мәртебені ешқандай жарлық бекітпейді. Ол адамдардың тәжірибесі, қайталанған әңгімелері және ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан жад арқылы орнығады.

Қоңыр әулиенің де зиярат орнына нақты қашан айналғаны белгісіз. 1912 жылғы Брюханов жазбасы бұл дәстүрдің сол кезеңге дейін қалыптасқанын ғана көрсетеді. Демек, адамдар үңгірге бұдан әлдеқайда бұрын келе бастаған. Бірақ оның қашан басталғанын қазіргі деректермен анықтау мүмкін емес.

Киелі орынның беделі әртүрлі жолмен қалыптасады. Кейде оған табиғаттың ерекшелігі себеп болса, кейде белгілі бір тұлғаның есімі немесе халық жадында сақталған оқиға негіз болады. Қоңыр әулие жағдайында үңгірдің табиғи ерекшелігі мен шипа туралы әңгімелер негізгі рөл атқарғанға ұқсайды. Осы екі фактор бір-бірін толықтырып, кеңістіктің киелі беделін күшейткен.

Киелі орынның беделі көбіне жеке тәжірибеден басталады. Бір адамның шипа тапқаны туралы әңгіме уақыт өте қауым мойындаған хикметке айналуы мүмкін. Мұнда тарихи оқиғаның өзін оның халықтық түсіндірілуінен ажырату маңызды. Өйткені Қоңыр әулиенің шапағаты туралы сенім – ең алдымен қауымның дүниетанымынан туған мәдени түсіндіру.

Зияраттың өзі де жеке адамның ғана емес, тұтас отбасы мен қауымның тәжірибесі болды. Әсіресе перзент тілеу дәстүрінде үңгірге бару әйелдің жеке үмітінен гөрі әулеттің ортақ тілегі ретінде қабылданған. Егер кейін бала дүниеге келсе, бұл оқиға отбасының жадында Қоңыр әулиемен байланыстырылып, келесі ұрпаққа хикмет ретінде жеткен.

Киелі орынға деген құрмет осындай сеніммен бірге қалыптасты. Қазақ дүниетанымында «кие» жақсылық та, жауапкершілік те жүктейді. Сондықтан қасиетті орынға құрметсіздік жасауға болмайды деген түсінік табиғи түрде орнықты. Мұндай әңгімелер адамдарды қорқыту үшін емес, киелі кеңістікті қорғап, зиярат мәдениетін сақтаудың қоғамдық тетігі ретінде қызмет етті.

Киелі орынның беделі үздіксіз қайталанатын тәжірибе арқылы өмір сүреді. Егер адамдар келуді тоқтатса, уақыт өте оның қасиеті де ұмытылады. Ал зиярат жалғасқан сайын кеңістік жаңа хикметтермен толықтырылып, бұрынғы сенімдер қайта жаңғырады. Сондықтан Қоңыр әулиенің сакралдылығы өзгермейтін қасиет емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған қоғамдық тәжірибе.

Осы үдеріспен бірге оның атауы да орнықты. XX ғасырдың басына қарай «Қоңыр әулие» атауы халық арасында белгілі болған. Бұл атау үңгірді жай табиғи нысаннан тарихи әрі рухани мәні бар мекенге айналдырды. Дәл осы сәттен бастап үңгірдің табиғи болмысы мен халық жадында қалыптасқан бейнесі бір-бірінен ажырағысыз ұғымға айналды.

Осыдан кейін зерттеу келесі кезеңге өтеді. Табиғи орта мен ауызша дәстүрді қарастырған соң, Қоңыр әулие туралы ең ерте жазба деректерге жүгінеміз. Олар дайын жауап бермейді, бірақ ХХ ғасыр басындағы Қоңыр әулиенің тарихи бейнесін қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

8. В. Брюханов және Қоңыр әулиенің алғашқы жазба бейнесі

Қоңыр әулие туралы қазіргі түсініктердің басым бөлігі кейінгі аңыздар мен танымдық мақалаларға сүйенеді. Сондықтан Қоңыр әулиенің ХХ ғасыр басындағы бейнесін тану үшін ең ерте жазба деректерге жүгінеміз. Солардың ішінде В. Брюхановтың сипаттамасы ерекше орын алады.

Брюханов Қоңыр әулиенің толық тарихын жазған жоқ. Бірақ оның еңбегі ХХ ғасырдың басында бұл мекеннің қандай болғанын көруге мүмкіндік береді. Сол кезде Қоңыр әулие атауы қолданыста болды, үңгір қасиетті орын ретінде танылды, жерасты көлі мен адам бейнесіне ұқсас әктасты түзілім белгілі болды, ал перзент тілеуге байланысты зиярат дәстүрі халық арасында кең тараған еді.

Бұл деректі пайдаланғанда оның ерекшелігін ескеру қажет. Брюханов зияратшы емес, сыртқы бақылаушы болды. Ол үңгірдің табиғи құрылымын сипаттап, жергілікті халықтан естіген мәліметтерді өз дәуірінің ғылыми тілімен қағазға түсірді. Сондықтан оның мәтіні халықтық дүниетанымның дәл көшірмесі емес, сол тәжірибенің өлкетанушы көзімен берілген нұсқасы.

Брюханов сипаттаған Қоңыр әулие – ең алдымен нақты географиялық нысан. Үңгірдің орналасуы, кіреберісі, ішкі жолы, жерасты көлі мен әктасты түзілімдері нақты көрсетіледі. Кейінгі аңыздарда кездесетін шексіз лабиринттер, жасырын қазыналар немесе құпия өткелдер бұл мәтінде негізгі орын алмайды. Автор естіген әңгімелерді өз көзімен көрген деректерден ажыратуға тырысқан.

Жазбадағы ең қызықты нысандардың бірі – Брюханов «бабина» деп атаған адам бейнесіне ұқсас әктасты түзілім. Кейінгі еңбектерде ол әйел мүсіні, Ұмай ана бейнесі немесе Қоңыр әулиенің тасқа айналған денесі ретінде түсіндірілген. Алайда ерте дерек мұндай тұжырымдарды растамайды. Ғылыми тұрғыдан оны табиғи жолмен қалыптасқан антропоморфты әктас түзілімі деп атаған дұрыс. Оның культтік мәні болғаны жөнінде әзірге сенімді тарихи дерек жоқ.

Брюханов үшін үңгірдің ең маңызды ерекшелігі – жерасты көлі. Ол бір жағынан нақты геологиялық нысан болса, екінші жағынан белгісіздік туралы аңыздардың тууына негіз болған. Көлдің ар жағындағы кеңістік жөніндегі әңгімелер кейінгі мистикалық сюжеттердің қалыптасуына ықпал еткен болуы мүмкін.

Этнографиялық тұрғыдан ең құнды мәлімет – перзент тілеуге байланысты зиярат дәстүрі. Брюханов жергілікті халықтың үңгір суын шипалы деп санайтынын, әйелдердің осында келіп түнеп, суға түсіп немесе судан ішетінін жазады. Бұл – медициналық дәлел емес, бірақ ХХ ғасыр басында Қоңыр әулиенің негізгі қызметі шипа іздеу және перзент тілеумен байланысты болғанын көрсететін маңызды тарихи дерек.

Брюханов мәтінін оқығанда үш түрлі ақпаратты ажырату қажет: автордың өз көзімен көргені, жергілікті халықтан естігені және өзі жасаған түсіндірмелері. Осы үш қабатты араластырған кезде кейінгі зерттеулерде жиі кездесетін қателер пайда болады: болжам тарихи факт ретінде қабылданады, ал халық аңызы нақты оқиғаға айналып кетеді.

Тағы бір маңызды жайт – Брюхановтың үнсіздігі. Ол Қоңыр әулиенің өмірбаянын, шыққан тегін, қабірін немесе жасаған кереметтерін сипаттамайды. Бұл ХХ ғасыр басындағы жазбада тұлғалық бейненің әлсіз болғанын көрсетеді. Бірақ мұны Қоңыр әулие тарихи тұлға болмаған деген қорытындыға айналдыруға болмайды. Дерек тек автордың нені жазғанын көрсетеді, ал жазылмаған дүниелер туралы кесімді пікір айтуға негіз бермейді.

Брюханов еңбегінің басты құндылығы да осында. Онда кейінгі әдебиетте кең тараған Нұх пайғамбар, Шыңғыс ханның қабірі, жасырын қазына немесе «энергетикалық орталық» туралы сюжеттер алдыңғы қатарға шықпайды. Оның орнына нақты үңгір, жерасты көлі, әктасты түзілім, шипалы су және зиярат тәжірибесі суреттеледі. Сондықтан бұл еңбек Қоңыр әулиенің кейінгі аңыздарын емес, олардың қалыптасуына дейінгі тарихи қабатты тануға мүмкіндік береді.

9. Брюханов мәтінінің тілі және зерттеушілік шектеулері

Брюхановтың жазбасын Қоңыр әулие туралы ең ерте әрі маңызды деректердің бірі ретінде бағалау оны толық бейтарап мәтін деп қабылдау дегенді білдірмейді. Кез келген тарихи дерек өз дәуірінің танымы мен тілін бейнелейді. Кез келген тарихи дерек өз дәуірінің танымы мен тілін бейнелейді. Автор нені көріп, нені жазатынын өз мақсаты мен заманының ғылыми дәстүрі айқындайды. Сондықтан Брюханов еңбегі Қоңыр әулиені ғана емес, ХХ ғасыр басындағы орыс өлкетануының қазақ даласын қалай қабылдағанын да көрсетеді.

Брюханов үңгірге зияратшы ретінде емес, сыртқы бақылаушы ретінде келді. Сол себепті оның назарында дұға, сенім немесе әулиенің шапағаты емес, үңгірдің құрылысы, жерасты суы, әктасты түзілімдері және жергілікті халықтың әдет-ғұрпы тұрды. Мұндай ұстанымның артықшылығы да, шектеуі де бар. Ол үңгірдің материалдық болмысын дәл сипаттай алды, бірақ зияратшылардың ішкі дүниетанымын толық жеткізе алмады. Қазақ қауымы киелі орынды қандай ұғымдармен сипаттады, судың шипасын қалай түсінді, түнеудің мәнін қалай қабылдады – бұл сұрақтарға оның мәтіні толық жауап бермейді. Өйткені жергілікті тәжірибе өлкетанушының тілі арқылы қайта баяндалды.

Осы себепті Брюханов қолданған терминдерді де сақтықпен оқу қажет. Мысалы, оның мәтініндегі «бабина» атауы үңгірдегі адам бейнесіне ұқсас әктасты түзілімді білдіреді. Бірақ бұл сөздің жергілікті халық қолданған төл атау екені белгісіз. Сол сияқты «қалмақ қорымы» атауы нақты археологиялық анықтама емес, автордың немесе сол кезеңдегі өлкетану әдебиетінің жіктеу тәсілін көрсетуі мүмкін. Ал Ресей империясы дәуіріндегі «киргиз» атауы қазіргі қырғыз халқына емес, қазақтарға қатысты қолданылған. Мұндай терминдерді бүгінгі мағынамен түсіндіру деректі қате оқуға әкелуі мүмкін.

Брюхановтың еңбегінің тағы бір ерекшелігі – оның естіген мәліметті көрген деректен ажыратуға тырысуы. Ол көлдің арғы жағындағы жол немесе антропоморфты түзілімнің шығу тегі туралы әңгімені кесімді факт ретінде ұсынбайды. Бұл қазіргі ғылыми талаптарға толық сәйкес келмесе де, автордың дерекке сын көзбен қарауға ұмтылғанын аңғартады. Сонымен қатар оның мәтінінде маңызды үнсіздіктер де бар. Зияратшылардың есімдері, олардың шыққан ортасы, өз сөздері немесе ғұрыптың егжей-тегжейі сақталмаған. Сондықтан қазіргі зерттеуші бұл бос орындарды жорамалмен толтырмай, дерек шегінен шықпауға тиіс.

Осы тұрғыдан алғанда, Брюханов мәтінін екі шектің арасында оқу қажет. Оны абсолютті ақиқат деп қабылдауға да, империялық кезеңде жазылғаны үшін толық жоққа шығаруға да болмайды. Оның басты құндылығы – Қоңыр әулиенің ХХ ғасыр басындағы жай-күйін тіркеп, кейінгі аңыздар мен түсіндірулерді салыстыруға мүмкіндік беретін ең ерте жазба куәліктердің бірін сақтап қалуында. Сондықтан Брюханов еңбегі Қоңыр әулие тарихының соңғы жауабы емес. Бірақ ол кейінгі аңыздар мен түсіндірулерді салыстыруға мүмкіндік беретін ең сенімді бастапқы жазба тіректердің бірі болып қала береді.

10. 1892 жылғы «Конур-Аулие» мәселесі

Қоңыр әулиенің жазба тарихында 1892 жыл ерекше орын алады. Кейінгі библиографиялық көрсеткіштерде «Конур-Аулие» атты газет материалының жарияланғаны туралы мәлімет кездеседі. Егер бұл мәтін табылса, Қоңыр әулие туралы ең ерте белгілі жазба 1912 жылдан жиырма жыл бұрынғы кезеңге жылжиды.

Алайда қазіргі таңда бізге мақаланың өзі емес, тек оның библиографиялық ізі ғана белгілі. Сондықтан оның мазмұны туралы нақты қорытынды жасауға болмайды. Библиографиялық жазба материалдың атауын, жарияланған уақытын немесе басылымын көрсетуі мүмкін, бірақ мәтіннің өзінде не айтылғанын дәлелдемейді. Осы себепті 1892 жылғы жарияланымға кейінгі еңбектерде кездесетін аңыздарды, ғұрыптарды немесе археологиялық мәліметтерді телуге ғылыми негіз жоқ.

1892 жылғы материалдың 1912 жылғы Брюханов жазбасымен қандай байланысы болғаны да әзірге белгісіз. Ол бұрынғы жарияланымның қайта басылымы болуы мүмкін, дербес мәтін болуы мүмкін немесе Брюханов бұрынғы мәліметтерді өз бақылауларымен толықтырған шығар. Бұл сұрақтарға тек екі мәтінді қатар салыстырғанда ғана жауап беруге болады.

Сондықтан бұл жарияланым әзірге тарихи дерек емес, зерттеуді қажет ететін мәселе ретінде қарастырылады. Архивтен түпнұсқа табылғанға дейін оның мазмұны туралы жорамал айту ғылыми әдіске қайшы келеді. Тарихи зерттеуде кейде ең дұрыс жауап – «әзірге белгісіз» деп мойындау. Дәл осы ұстаным Қоңыр әулие туралы кейін қалыптасқан болжамдарды ерте дерек ретінде қабылдаудан сақтайды.

11. Екі Қоңыр әулие: Баянауыл мен Шыңғыстау

Қоңыр әулиені зерттеудегі басты қиындықтардың бірі – Баянауыл мен Шыңғыстаудағы аттас екі киелі орынға қатысты деректердің кейінгі әдебиетте араласып кетуі. Баянауыл мен Шыңғыстауда «Қоңыр әулие» атауымен белгілі екі бөлек нысан бар. Атауы ұқсас болғанымен, олардың географиялық орны, табиғи ерекшелігі, зиярат дәстүрі және аңыздары әртүрлі.

Кейінгі жарияланымдарда бұл айырмашылық әрдайым сақтала бермейді. Бір өңірге қатысты аңыз екіншісіне көшіріледі, ал әртүрлі деректер бір тарихи желі ретінде баяндалады. Мұндай құбылыс фольклор үшін табиғи болғанымен, тарихи зерттеуде әр мәліметтің қай кеңістікке қатысты екенін анықтау міндетті.

Сондықтан бұл кітапта әрбір дерекке төрт сұрақ қойылады: ол қай Қоңыр әулиеге қатысты, алғаш қашан хатқа түсті, оны кім жазды немесе кімнен естіді және кейінгі еңбектерде қалай өзгерді. Осындай тәсіл ғана әр өңір мен әр кезеңге тән деректердің өз орнын сақтауға мүмкіндік береді.

Бұл зерттеу Шыңғыстаудағы Қоңыр әулиеге арналған. Баянауылдағы материалдар тек салыстырмалы дерек ретінде пайдаланылады. Ортақ атау немесе ұқсас зиярат дәстүрі олардың барлық аңызы мен тарихи жолы бірдей дегенді білдірмейді. Керісінше, екі нысанды өзара салыстыру Қазақстандағы киелі орындардың ортақ белгілері мен жергілікті ерекшеліктерін ажыратуға мүмкіндік береді.

12. Қоңыр әулиенің суы және перзент тілеу

Қоңыр әулие туралы бүгінге жеткен әңгімелердің ең көнесі әрі ең тұрақтысы – үңгір суының қасиеті туралы сенім. Кейін бұл орынға тарихи тұлғалар, түрлі аңыздар мен діни түсініктер байланыстырылғанымен, зиярат дәстүрінің өзегінде өзгермей сақталған бір ұғым бар: үңгірдің тереңіндегі шипалы су.

Үңгірге кірген адам жерасты көлін бірден көрмейді. Тар өткелмен ішке енген сайын сыртқы дүниенің дыбысы алыстап, қаракөлеңке қоюлана түседі. Біраз жүргеннен кейін ғана қараңғылық арасынан су жылтырайды. Осы сәтте адамның алдында жай ғана көл емес, ғасырлар бойы үмітпен келген адамдардың жадында қасиет дарыған мекен ашылады.

Ерте жазба деректерге қарағанда, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қоңыр әулиеге көбіне перзент сүйе алмаған әйелдер келген. Олар үңгірде түнеп, суға түсіп, одан су ішкен. Кейін бала көтергендер туралы хабарлар таралып, бұл тәжірибе халық жадында Қоңыр әулиенің ең белгілі хикметтерінің біріне айналған.

Бүгінгі көзқараспен қарағанда мұндай ғұрыпты түсіну оңай емес. Алайда сол дәуірдің адамы үшін шипа тек дәрі-дәрмектен немесе емшіден ғана келмейтін. Киелі саналған кеңістіктің өзі де адамға игілік дарытады деген сенім болған. Сондықтан үңгір суы табиғи құбылыс ретінде ғана емес, қасиетті мекеннің ажырамас бөлігі ретінде қабылданды.

Перзент тілеу де жеке адамның мұңынан әлдеқайда кең ұғым еді. Көшпелі қоғамда ұрпақтың жалғасуы әулеттің ғана емес, тұтас қауымның болашағымен байланыстырылды. Сол себепті Қоңыр әулиеге жасалған сапар бір отбасының ғана емес, жақындарының ортақ үмітіне айналған.

Үңгір суының қасиеті туралы сенімнің нақты қалай пайда болғанын айту қиын. Бірақ оған ықпал еткен бірнеше жағдайды аңғаруға болады. Дала жағдайында жерасты суының өзі ерекше құбылыс саналса, үңгірдің қараңғы әрі тұйық кеңістігі бұл орынның өзгешелігін күшейте түскен. Ал жекелеген адамдардың өмірінде болған қуанышты оқиғалар уақыт өте халық бөлісетін ортақ хикметке айналған.

Біз бұл сенімнің алғашқы бастауын толық қалпына келтіре алмаймыз. Алайда ерте жазба деректердің өзі Қоңыр әулиеге келген адамдардың үміті ең алдымен үңгірдің суымен байланысты болғанын көрсетеді. Сондықтан Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянында су жай ғана табиғи нысан емес, ғасырлар бойы сақталған зиярат дәстүрінің өзегіне айналған.

Бәлкім, Қоңыр әулиенің тарихы ең алдымен осы судың тарихынан басталатын шығар.

13. Түнеу, аян және киелі орынмен байланыс

Қоңыр әулиеге келген адамдардың бәрі бірдей үңгір суына түсіп, бірден қайтпаған. Кейбірі осында түнеп, белгі күткен. Ел аузындағы әңгімелерде мұндай сапар жай ғана зиярат емес, адам өміріндегі ерекше кезең ретінде сипатталады.

Қазақ даласында киелі орынға түнеу дәстүрі ертеден белгілі. Әулие басына барған адам бір немесе бірнеше түн аялдап, түс көруді, аян алуды немесе көңіліне тыныштық орнауын күткен. Мұндай тәжірибенің түрі әр жерде әртүрлі болғанымен, оның өзегінде адамның киелі кеңістікпен ерекше байланыс орнатуға ұмтылысы жатыр.

Қоңыр әулиеге қатысты ерте жазба деректерде түнеу дәстүрінің болғаны аңғарылады. Алайда зияратшылардың қандай дұға оқығаны немесе қандай рәсім жасағаны туралы нақты мәлімет сақталмаған. Бізге жеткені – адамдардың үңгірде болып, кейін өмірінде оң өзгерістер болғаны жөніндегі ауызша әңгімелер.

Үңгірдегі түннің өзі адамға ерекше әсер қалдыруы табиғи. Қараңғылық, салқын ауа, тұйық кеңістік пен тамған судың дыбысы күнделікті ортадан мүлде бөлек күй қалыптастырады. Мұндай жағдайда адамның ішкі толғанысы тереңдеп, өз тәжірибесіне өзгеше мән беруі мүмкін.

Халық түсінігінде мұндай өзгеріс көбіне аянмен байланыстырылған. Біреулер түсінде ақ сақалды қария көргенін айтса, енді біреулер ерекше тыныштық немесе ішкі сенім сезімін бастан өткергенін жеткізеді. Аянның мазмұны әртүрлі болғанымен, оның мағынасы адам өміріндегі бетбұрыспен ұштасып жатады.

Қоңыр әулиеге қатысты бүгінгі хикметтердің едәуір бөлігі де осы түнеу тәжірибесімен байланысты. Перзент көру, дерттен айығу немесе өміріндегі ауыр кезеңнен өту туралы әңгімелер уақыт өте жеке адамның естелігінен шығып, халық жадында сақталған ортақ хикаяға айналған.

Зерттеуші үшін мұндай әңгімелердің ақиқаттығын дәлелдеу немесе жоққа шығару негізгі мақсат емес. Маңыздысы – адамдардың бұл тәжірибені қалай қабылдап, оған қандай мағына бергені. Өйткені Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянын қалыптастырған тек үңгірдің табиғи болмысы емес, оған қасиет дарытқан халықтың дүниетанымы мен ғасырлар бойы жалғасқан зиярат дәстүрі.

Үңгірдің қараңғылығында өткен бір түн бір адам үшін жай ғана сапар болуы мүмкін, ал екінші адам үшін өмір бойы ұмытылмайтын тәжірибеге айналады. Қоңыр әулие туралы хикметтердің ұрпақтан ұрпаққа жетуінің сыры да, бәлкім, осында..

14. Кие, тыйым және хикмет

Қоңыр әулие туралы халық жадында сақталған әңгімелер шипа мен зиярат дәстүрімен ғана шектелмейді. Бұл орынға қатысты тыйымдар, ескертулер және киесі туралы түсініктер де ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

Қазақ дүниетанымында киелі орын тек шапағат беретін мекен емес. Оның өз тәртібі мен өз шегі бар. Киелі жер адамға игілік әкелуі мүмкін, бірақ оған құрметсіздік танытқан жанға кесірі тиюі ықтимал деп есептелген. Сондықтан Қоңыр әулиеге келген адамдар бұл жерге табиғи нысан ретінде емес, ерекше кеңістік ретінде қараған.

Үңгірге қатысты кең тараған тыйымдардың бірі – суды ластамау, тасын сындырмау, орынсыз айқайламау немесе қабырғасына белгі қалдырмау. Бұл тыйымдардың нақты қай кезден басталғаны белгісіз. Дегенмен олардың бәрін біріктіретін ортақ ұстаным – киелі кеңістікке құрмет көрсету.

Ел аузындағы көптеген хикметтер осы тыйымдардың бұзылуымен байланысты айтылады. Бір әңгімеде үңгірден тас алып шыққан адамның жолы болмай қалғаны, енді бірінде көл суын келемеждеген адамның сырқаттанғаны баяндалады. Мұндай оқиғалардың тарихи шындығын анықтау мүмкін емес. Бірақ олардың қоғамдық қызметі айқын: олар киелі орынның шекарасын белгілеп, қауым қабылдаған тәртіпті сақтауға қызмет етеді.

Қоңыр әулиеге қатысты тағы бір тұрақты сюжет – жоғалу мен адасу туралы әңгімелер. Үңгірдің тереңіндегі белгісіз жолдар, көлдің ар жағындағы қуыс немесе қайта оралмаған адамдар туралы әңгімелер әртүрлі нұсқада кездеседі. Мұндай хикаялардың бір бөлігі үңгірдің табиғи ерекшелігінен туған болуы мүмкін. Алайда халық санасында олар көбіне осы кеңістіктің киесімен байланыстырылған.

Сонымен бірге Қоңыр әулие туралы жақсылыққа толы хикметтер де аз емес. Перзент сүйген, дертінен айыққан немесе өміріндегі ауыр кезеңнен кейін медет тапқан адамдар туралы әңгімелер халық жадында кең тараған. Осындай оқиғалар Қоңыр әулиенің киесі туралы түсінікті ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырды.

Зерттеуші үшін бұл әңгімелердің бәрі тарихи факт емес, мәдени дерек болып саналады. Олар адамдардың Қоңыр әулиені қалай қабылдағанын, киелі кеңістікке қандай мағына бергенін және табиғатпен қарым-қатынасын қалай түсіндіргенін көрсетеді.

Сондықтан Қоңыр әулиенің киесі туралы әңгімелерді жай ғана сенім немесе аңыз ретінде қарастыру жеткіліксіз. Олар ғасырлар бойы қалыптасқан қауымдық тәжірибенің, моральдық ұстанымдардың және киелі кеңістікке деген құрметтің көрінісі болып табылады. Осы арқылы Қоңыр әулие халық санасында табиғи нысан ғана емес, адам мен табиғат, үміт пен қорқыныш, сенім мен жауапкершілік тоғысқан ерекше мәдени кеңістікке айналды.

15. «Қоңыр әулие» атауының төркіні

Қоңыр әулие туралы ең күрделі мәселелердің бірі – оның атауының шығу төркіні. Бұл атау нақты тарихи тұлғаның есімі ме, әлде үңгірдің өзіне берілген атау ма? Бүгінгі қолда бар деректер бұл сұраққа біржақты жауап беруге мүмкіндік бермейді. Сондықтан бірнеше ықтимал түсіндіруді қатар қарастырған жөн.

Алдымен «қоңыр» сөзінің өзіне назар аударайық. Қазақ тілінде ол тек түсті ғана білдірмейді. «Қоңыр күз», «қоңыр салқын», «қоңыр дауыс», «қоңыр күй» сияқты тіркестерде табиғаттың, дыбыстың және көңіл күйдің байсалды, сабырлы қалпын аңғартады. Шыңғыстаудағы үңгірдің табиғи болмысы да осы мағыналармен белгілі бір деңгейде үндеседі: қаракөлеңке кеңістік, салқын ауа, бәсең жаңғырық және тынық жерасты суы. Сондықтан «Қоңыр» атауы әуелде үңгірдің табиғи сипатына байланысты туған болуы мүмкін. Алайда мұндай ұқсастық тілдік байқауға ғана негізделеді және тарихи дәлел ретінде қарастырылмайды.

Екінші мүмкіндік – Қоңыр нақты адамның есімі болған. Қазақ арасында бұл аттың кездесетіні белгілі. Егер Қоңыр әулие тарихи тұлға болса, уақыт өте оның өмірбаяны ұмытылып, есімі ғана үңгір атауында сақталуы ықтимал. Мұндай құбылыс қазақтың киелі орындарына тән. Бірақ Қоңыр әулиеге қатысты бұл нұсқаны растайтын ерте жазба, мазар немесе тұрақты шежірелік дерек әзірге анықталған жоқ.

Үшінші түсіндіру бойынша, әуелде киелі саналған үңгірдің өзі кейін тұлғаланған. Оның суы, табиғи ерекшелігі және шипа туралы әңгімелер халық жадында жинақталып, уақыт өте нақты әулие бейнесімен байланыстырылған болуы мүмкін. Брюхановтың жазбасында үңгір мен зиярат дәстүрі егжей-тегжейлі сипатталғанымен, Қоңыр әулиенің өмірбаянының болмауы осы жорамалға белгілі бір дәрежеде негіз береді.

Бұл үш нұсқа бір-бірін толық жоққа шығармайды. Мүмкін, әуелде «Қоңыр» үңгірдің сипатын білдіретін атау болған шығар. Кейін ол киелі орынның атына айналып, халық жадында әулие тұлғасымен ұштасқан болуы ықтимал. Немесе керісінше, нақты адамның есімі уақыт өте кеңістіктің атауына айналған болуы мүмкін.

Қазіргі деректердің негізінде осы нұсқалардың бірін ғана ақиқат деп тануға болмайды. Бірақ бір нәрсе анық: бүгінгі халық жадында «Қоңыр әулие» атауы үш түрлі мағынаны қатар сақтап келеді. Ол – үңгірдің аты, сол кеңістіктің киесі және ел санасында қалыптасқан әулие бейнесі. Дәл осы мағыналардың тоғысуы Қоңыр әулие атауының ғасырлар бойы сақталуына негіз болған сияқты.—

16. «Әулие» атауы және киелі кеңістік

«Әулие» деген сөз ең алдымен қасиетті адамды елестетеді. Дегенмен қазақ дүниетанымында бұл атау тек тұлғаға ғана қатысты қолданылмайды. Әулие бұлақ, әулие тас, әулие тау, әулие үңгір сияқты атаулар киелілік кейде нақты адамнан гөрі кеңістіктің өзіне телінетінін көрсетеді.

Қоңыр әулие де осындай киелі мекендердің қатарына жатады. Үңгір маңында белгілі бір әулиенің мазары нақты көрсетілмесе де, адамдар бұл жерге зиярат еткен, суынан ішкен, түнеп, тілек тілеген. Демек, бұл орынның беделі тек тұлғаға емес, ғасырлар бойы жалғасқан халықтық тәжірибеге де негізделген.

Мұндай құбылыстың қалай қалыптасқанын бүгін нақты айту қиын. Мүмкін, бұл кеңістік ерте кезден-ақ киелі саналған болар. Кейін исламдық таным орныққан кезде бұрынғы кие туралы түсінік «әулие» ұғымымен сабақтасқан болуы ықтимал. Алайда мұны растайтын ерте жазба дерек әзірге жоқ. Сондықтан Қоңыр әулиені бірден исламға дейінгі культ орны немесе белгілі бір сопының мекені деп кесіп айтуға ғылыми негіз жеткіліксіз. Дұрысы – бұл кеңістіктің киелілігі әр дәуірде әртүрлі дүниетаным арқылы түсіндірілген болуы мүмкін деп қарастыру.

Уақыт өте келе Қоңыр әулие атауының өзінде тұлға мен кеңістік тұтасып кеткен. Бір адам «Қоңыр әулиеге барамын» десе, ол үңгірді меңзейді. Екіншісі «Қоңыр әулие қолдасын» дейді, бұл жерде әулие тұлғасы алдыңғы қатарға шығады. Ал «Қоңыр әулиенің суы» деген тіркес бүкіл киелі кеңістікті қамтиды. Халықтық санада бұл мағыналар бір-біріне қайшы келмейді, керісінше, бір атаудың ішінде қатар өмір сүреді.

Ерте жазба деректерге қарағанда, XX ғасырдың басында Қоңыр әулие ең алдымен киелі үңгір, шипалы су және зиярат орны ретінде көрінеді. Бұл тарихи тұлға мүлде болмаған дегенді білдірмейді. Бірақ бүгінгі деректер кеңістіктің өзі халық жадында тұлғалық аңызбен қатар, кей жағдайда одан да айқынырақ сақталғанын аңғартады.

Сондықтан Қоңыр әулиені зерттегенде «Бұл кім болған?» деген сұрақтың өзі жеткіліксіз. Онымен қатар «Бұл мекен қалай әулие атанды?» деген мәселе де қарастырылуы тиіс. Қоңыр әулие атауының мәні дәл осы екі сұрақтың тоғысқан тұсында ашыла бастайды.

17. «Қалмақ қорымы»: үнсіз жатқан іздер

Қоңыр әулиенің тарихы үңгірмен ғана шектелмейді. Оны қоршаған кеңістік те өткен дәуірлердің ізін сақтап қалған. Шыңғыстаудың осы бөлігінде табиғат, көші-қон, соғыс және халық жады бір тарихи ландшафтқа тоғысқан.

В. Брюханов үңгірді сипаттай отырып, маңында көне қорымдар, тас құрылыстар мен жазуы бар ескерткіштердің кездесетінін атап өтеді. Ол бұл орынды «қалмақ қорымы» деп атайды. Кейін дәл осы қысқа тіркес көптеген зерттеу сұрағының өзегіне айналды.

Алайда бұл атауды бүгінгі түсінікпен қабылдауға болмайды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы өлкетану әдебиетінде «қалмақ» сөзі кейде нақты этносты ғана емес, шығу тегі анықталмаған көне құрылыстарға да қолданылған. Сондықтан Брюхановтың бұл анықтамасы археологиялық қорытынды емес, өз дәуірінің ғылыми және тұрмыстық тілінде берілген сипаттама ретінде қарастырылуы тиіс.

Сонымен бірге Шыңғыстау тарихы бұл мәліметті толық жоққа шығаруға да мүмкіндік бермейді. XVII–XVIII ғасырларда өңір Жоңғар хандығы мен қазақ жасақтарының қақтығыс аймағына айналды. Сондықтан үңгір маңындағы көне қорымдардың сол кезеңмен байланысты болуы әбден ықтимал. Алайда оны растайтын археологиялық дәлелдер әзірге жеткіліксіз.

Ең маңыздысы – бұл қорымдардың Қоңыр әулиенің киелі тарихымен тікелей байланысы дәлелденбеген. Бір жағында – табиғи үңгір, жерасты суы және зиярат дәстүрі тұрса, екінші жағында – соғыс пен көші-қон дәуірінен қалған материалдық іздер жатыр. Уақыт өте халық жадында осы екі тарихи қабат өзара астасып, бір кеңістіктің ортақ тарихына айналған болуы мүмкін.

Көне қорымдар мен белгісіз тас құрылыстар халық санасында бұл жердің ежелгі екенін айғақтайтын белгі ретінде қабылданды. Осылайша Қоңыр әулиенің құпиясы үңгірдің өзімен ғана емес, оны қоршаған тарихи кеңістікпен де толықты.

Бұл қорымдардың нақты мерзімін, мәдени тиесілігін және қызметін анықтау – болашақ археологиялық зерттеулердің міндеті. Ал осы кітап үшін маңыздысы басқа: бұл ескерткіштердің шын мәнінде кімге тиесілі болғаны ғана емес, олардың халық жадында қандай орын алғаны. Өйткені кейде тарихи жад археологиялық деректен де ұзақ өмір сүреді.

Сол себепті Қоңыр әулиенің тарихи қабаттарын зерттегенде үнсіз жатқан тастардың өзін де дерек ретінде қарастыру қажет. Олар сөйлей алмайды, бірақ ғасырлар бойы адамдардың қиялына, сеніміне және аңыздарына негіз болып келеді.

18. Жоңғар заманы және паналау кеңістігі

Қоңыр әулие туралы халық жадында сақталған әңгімелердің бірі – үңгірдің жаугершілік заманда паналау орны болғаны жөніндегі естелік. Бұл сюжет кейінгі ауызша дәстүрде жиі кездеседі. Оны толық жоққа шығаруға да, тарихи факт ретінде қабылдауға да негіз жеткіліксіз.

Шыңғыстау XVIII ғасырда қазақ-жоңғар қақтығыстары өткен маңызды өңірлердің бірі болды. Көш жолдары мен жайлау жүйесінің тоғысқан бұл аймағында уақытша паналауға қолайлы табиғи орындардың пайдаланылуы заңды құбылыс еді. Қоңыр әулие үңгірінің табиғи ерекшеліктері де осындай болжамға белгілі бір негіз береді. Кіреберісінің көзге бірден түсе бермеуі, ішкі кеңістігінің кеңеюі, тұрақты су көзінің болуы және жыл бойы бірқалыпты микроклиматы оны қысқа мерзімге паналауға қолайлы еткен болуы мүмкін.

Халық аңыздарында үңгірге жараланған адамдардың жасырылғаны, жау шапқанда ауыл тұрғындарының осы маңды паналағаны немесе батырлардың осында аялдағаны туралы әңгімелер кездеседі. Алайда мұндай сюжеттер ерте жазба деректерде емес, кейінгі ауызша дәстүрде сақталған. Сондықтан олар әскери тарихтың дәлелденген оқиғалары ретінде емес, халықтың тарихи жадының бір бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс.

Бір қызығы, қазақ даласында қауіптен қорған болған көптеген орын кейін киелі мекенге айналған. Бұлақтар, шатқалдар, үңгірлер мен ескі қорғандар адамдардың жадында тек табиғи нысан емес, қиын кезеңде пана болған кеңістік ретінде сақталған. Қоңыр әулиенің де халық санасындағы беделі бірнеше тарихи тәжірибенің тоғысында қалыптасқан болуы мүмкін. Бір кезеңде ол паналау орны ретінде есте қалса, кейін шипа іздейтін зиярат орнына, одан әрі қасиетті мекенге айналған.

Әзірге Қоңыр әулиенің әскери мақсатта пайдаланылғанын дәлелдейтін нақты тарихи дерек жоқ. Бірақ мұндай мүмкіндікті де жоққа шығаруға болмайды. Бұл мәселенің нақты жауабын болашақ археологиялық зерттеулер ғана бере алады.

Қалай болғанда да, Қоңыр әулиенің тарихы оның үңгірімен ғана шектелмейді. Ол Шыңғыстаудың күрделі тарихи кеңістігімен бірге қалыптасты. Сондықтан бұл мекенді түсіну үшін үңгірдің ішіне ғана емес, оны қоршаған ландшафт пен халық жадында сақталған тарихи тәжірибеге де назар аудару қажет.

19. Археология Қоңыр әулиенің тарихын нақтылай ала ма?

Қоңыр әулие туралы сөз болғанда археологияға үлкен үміт артылады. Көпшілік бір көне бұйым немесе жаңа қазба жұмысы үңгірдің барлық құпиясын ашып береді деп ойлайды. Бірақ археологияның міндеті аңызды дәлелдеу де, жоққа шығару да емес. Оның мақсаты – жер астында сақталған материалдық іздерді анықтап, олардың жасын, қызметін және тарихи ортасын түсіндіру.

Қоңыр әулиеге қатысты бұл мәселе ерекше мәнге ие. Біз үңгірдің нақты қай кезден бастап киелі орынға айналғанын немесе алғашқы зияратшылардың кім болғанын білмейміз. Дегенмен оның табиғи ерекшеліктері бұл кеңістікке адамдардың ұзақ уақыт бойы қайта оралып отырғанын аңғартады. Жерасты суының болуы, ішкі кеңістігінің қолайлылығы және табиғи қорғаныс қасиеті оны әр кезеңде назар аударған орынға айналдырған болуы ықтимал.

Соған қарамастан, бүгінге дейін жүргізілген зерттеулер Қоңыр әулиені ежелгі ғибадатхана немесе арнайы культтік кешен ретінде дәлелдейтін археологиялық айғақ берген жоқ. Археология үшін шешуші нәрсе – аңыз емес, адамның нақты қалдырған ізі. Ошақ орындары, қыш сынықтары, металл бұйымдар, сүйек қалдықтары немесе жерлеу құрылыстары ғана кеңістіктің тарихын белгілі бір кезеңмен байланыстыра алады.

Қоңыр әулие туралы аңыздарда көне бұйымдар, белгісіз жазулар, жасырын өткелдер мен қазыналар жиі айтылады. Бірақ мұндай әңгімелер ғылыми дерекке айналуы үшін археологиялық дәлел қажет. Сондықтан бүгінге дейін кең тараған көптеген болжам әлі тек жорамал деңгейінде қалып отыр.

Бұл археологияның мүмкіндігі шектеулі дегенді білдірмейді. Керісінше, ол қандай мәселелердің дәлелденгенін және қай сұрақтардың әлі ашық тұрғанын нақты көрсетеді. Мысалы, үңгір маңындағы қорымдардың мерзімі, олардың тарихи тиесілігі, Қоңыр әулиенің әр кезеңде қалай пайдаланылғаны және киелі орын мәртебесінің қашан қалыптасқаны – болашақ зерттеулердің негізгі бағыттары болып қала береді.

Қоңыр әулиенің тарихын толық түсіну үшін археологияның өзі жеткіліксіз. Ол тарихпен, этнографиямен және ауызша дәстүрмен қатар қарастырылғанда ғана өз нәтижесін береді. Өйткені қасиетті орындардың өмірбаяны жер астындағы заттардан ғана емес, адамдардың жадында сақталған тәжірибе мен сенімнен де құралады.

20. Қоңыр әулие Абай дәуірінің мәдени кеңістігінде

XIX ғасырдың екінші жартысында Шыңғыстау қазақ даласының саяси, мәдени және рухани өмірінде ерекше орын алды. Дәл осы кеңістікте Абай қалыптасып, оның дүниетанымы мен шығармашылығы өрбіді.

Қоңыр әулие үңгірі де осы тарихи ортаның бір бөлігі болды. Сондықтан оның атауы сол кезеңдегі жергілікті жұртқа жақсы таныс болғаны күмән тудырмайды. Алайда бүгінге дейін Абай шығармаларында немесе өзге сенімді деректерде Қоңыр әулие туралы арнайы айтылған мәлімет анықталған жоқ.

Бұл үнсіздіктің де өз мәні бар. Абай өмір сүрген дәуірде әулиелі орындарды құрметтеу, зиярат ету немесе киелі мекендерді қастерлеу қазақ қоғамының күнделікті мәдени тәжірибесінің құрамына енді. Сондықтан Қоңыр әулиенің ақын еңбектерінде арнайы аталмауы оның сол ортада белгісіз болғанын білдірмейді.

Сонымен бірге Абай халықтық дүниетанымды терең түсіне отырып, кез келген сенімге сын көзімен қарауға шақырды. Оның шығармаларында сыртқы ғұрыптан гөрі адамның ішкі сенімі мен рухани тазалығына басымдық беріледі. Бұл ұстаным Қоңыр әулие секілді киелі орындарды бағалауда да маңызды өлшем бола алады.

Сондықтан Қоңыр әулиені Абайдың өмірімен тікелей байланыстыратын нақты тарихи дерек болмаса да, үңгір ақын өмір сүрген Шыңғыстаудың мәдени кеңістігінің ажырамас бөлігі болғаны анық.

21. Қоңыр әулие және Шәкәрімнің рухани ортасы

Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығы Шыңғыстаумен тығыз байланысты. Оның дүниетанымында табиғат, оңашалық, ар-ұждан және рухани ізденіс ерекше орын алады.

Сондықтан кейінгі жылдары Қоңыр әулиені Шәкәрімнің рухани әлемімен байланыстыратын пікірлер жиі айтылады. Алайда мұндай байланысты тікелей растайтын сенімді тарихи деректер әзірге анықталған жоқ. Бізге белгілі жазба мұрада Шәкәрімнің Қоңыр әулиеге арнайы барғаны немесе үңгір туралы жазғаны көрсетілмейді.

Дегенмен бұл мәселені басқаша қырынан қарауға болады. Шәкәрім өмір сүрген ортада киелі кеңістіктерге деген құрмет сақталды. Бірақ оның философиялық ізденісі сыртқы ғұрыптан гөрі адамның ішкі дүниесіне бағытталды. Сондықтан Қоңыр әулиені Шәкәрімнің өмірбаяны арқылы емес, ол қалыптасқан рухани ортаның бір бөлігі ретінде қарастырған орынды.

Осы тұрғыдан алғанда, Қоңыр әулие мен Шәкәрім арасындағы байланыс тарихи деректен гөрі Шыңғыстаудың ортақ мәдени кеңістігі арқылы түсіндіріледі.

22. Қоңыр әулие және Мұхтар Әуезовтің тарихи кеңістігі

Мұхтар Әуезов шығармаларында Шыңғыстау жай ғана географиялық өңір емес, тарихи жады мен ұлттық болмыстың кеңістігі ретінде көрінеді. Оның туындыларында табиғат адам тағдырынан бөлінбейді, керісінше, тарихи оқиғалар мен адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналады.

Осыған байланысты кейінгі еңбектерде Қоңыр әулиені Әуезов есімімен байланыстыратын пікірлер де кездеседі. Алайда қазіргі қолдағы деректер жазушының Қоңыр әулие туралы арнайы еңбек жазғанын немесе үңгірді жеке зерттегенін растамайды.

Соған қарамастан, Әуезов суреттеген Шыңғыстау кеңістігінің құрамында Қоңыр әулие де болды. Жазушы шығармалары арқылы бұл өңір қазақ әдебиетінде тарихи әрі мәдени ландшафт ретінде орнықты. Осы тұрғыдан Қоңыр әулие де Шыңғыстаудың рухани картасының табиғи бөлігі ретінде қабылданады.

Әдеби шығарма мен тарихи деректің міндеті әртүрлі. Тарих өткен оқиғаларды мүмкіндігінше дәл қалпына келтіруге ұмтылса, әдебиет сол кеңістіктің халық жадындағы бейнесін сақтайды. Сондықтан Қоңыр әулиені зерттегенде әдеби образды тарихи фактінің орнына қоюға болмайды, бірақ оның мәдени жадты қалыптастырудағы рөлін де жоққа шығаруға болмайды.

Абай, Шәкәрім және Мұхтар Әуезов Қоңыр әулие туралы арнайы зерттеу қалдырған жоқ. Соған қарамастан, олардың өмірі мен шығармашылығы өрбіген Шыңғыстау кеңістігі Қоңыр әулиенің мәдени өмірбаянын түсіну үшін маңызды тарихи контекст болып табылады. Сондықтан бұл тұлғалар Қоңыр әулиенің тікелей тарихының емес, оның тарихи-мәдени ортасының бір бөлігі ретінде қарастырылады.

23. Қоңыр әулиенің қазіргі бейнесі

Әр дәуір қасиетті орындарды өз дүниетанымы арқылы қайта түсіндіреді. Қоңыр әулие де бұл заңдылықтан тыс қалған жоқ. Егер XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы жазба деректерде үңгір негізінен шипа, перзент тілеу және зиярат дәстүрімен байланысты сипатталса, бүгін оның төңірегінде жаңа аңыздар мен жаңа түсініктер қалыптасты.

Бұл өзгеріс Қоңыр әулиенің өзінен емес, оны қабылдайтын қоғамнан бастау алады. Уақыт өткен сайын әр буын көне кеңістікке өз тәжірибесін, өз сұрақтарын және өз тілін қосты. Сондықтан қазіргі Қоңыр әулие – ғасырлар бойы жиналған тарихи, діни және мәдени қабаттардың тоғысқан жері.

24. Жаңа аңыздардың қалыптасуы

Қазіргі кезде Қоңыр әулие туралы айтылатын әңгімелер бұрынғыдан әлдеқайда сан алуан. Бір нұсқада үңгір Нұх пайғамбар дәуірімен байланыстырылса, екіншісінде Шыңғыс ханның есімі аталады. Кейбір әңгімелерде жерасты өткелдері мен жасырын қазыналар сөз болса, енді бірінде бұл жер ерекше энергия тарайтын кеңістік ретінде сипатталады.

Бұл сюжеттердің тарихи негізі бірдей емес. Кейбірі халық жадында ертерек қалыптасса, басқалары соңғы онжылдықтарда ғана кең тарады. Сондықтан олардың бәрін бір дәуірдің немесе бір тарихи оқиғаның көрінісі ретінде қарастыру дұрыс болмайды.

Көне киелі орындарды әлемдік діни оқиғалармен байланыстыру көптеген халықтарға тән құбылыс. Мұндай байланыс жергілікті мекеннің беделін күшейтіп, оны кең тарихи кеңістікке енгізеді. Қоңыр әулиеге қатысты Нұх пайғамбар туралы аңыздың кең таралуын да осы құбылыстың бір көрінісі ретінде қарастыруға болады. Алайда бұл әңгімені растайтын ерте жазба деректер әзірге анықталған жоқ.

Осыған ұқсас жағдай Шыңғыс ханға қатысты сюжеттерде де байқалады. Шыңғыстау атауының өзі халық санасында Шыңғыс хан есімімен астасқандықтан, уақыт өте бұл түсінік Қоңыр әулиеге де ауысты. Бірақ үңгірді Шыңғыс ханмен немесе оның қабірімен байланыстыратын сенімді тарихи деректер қазіргі уақытта белгілі емес. Мұндай әңгімелердің тарихи дәлелінен гөрі, мәдени маңызы басым.

Соңғы жылдары Қоңыр әулиенің қазіргі бейнесіне бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер де ықпал етті. «Энергетикалық орын», «қуат көзі», «аураны тазартатын мекен» сияқты ұғымдар дәстүрлі қазақ дүниетанымынан емес, қазіргі жаһандық мәдени ортадан енді. Соған қарамастан олар жергілікті сенімдермен араласып, Қоңыр әулиенің жаңа мәдени қабатын қалыптастырып отыр.

Осылайша бүгінгі Қоңыр әулие – бірнеше ғасырдың сенімі қатар өмір сүретін кеңістік. Оның табиғи болмысы өзгерген жоқ, бірақ оған берілетін мағына әр дәуірде жаңарып келеді.

25. Зиярат, туризм және қасиетті орынның жаңа өмірі

Қоңыр әулие бүгін тек тарихи ескерткіш немесе халық жадындағы киелі мекен ғана емес. Ол – қазіргі қоғам өмірінің де бір бөлігі. Үңгірге адамдар бұрынғыдай шипа іздеп те келеді, тарихи қызығушылықпен де келеді, табиғатты көруге немесе рухани тыныштық табуға да келеді. Осылайша бір кеңістікте әртүрлі мақсат пен әртүрлі дүниетаным тоғысады.

Тәуелсіздік жылдарынан кейін Қазақстанда киелі орындарға деген қызығушылық айтарлықтай артты. Жолдардың салынуы, ақпараттың қолжетімді болуы және интернеттің дамуы Қоңыр әулиені жергілікті деңгейден республикалық деңгейге шығарды. Бүгінде бұл орын тарихи ескерткіш, табиғат нысаны, зиярат орны және туристік бағыт ретінде қатар қабылданады.

Бұл өзгерістің оң және күрделі жақтары қатар жүреді. Бір жағынан, қасиетті орын туралы білім кеңейіп, мәдени мұраны сақтау мәселесіне назар аударылады. Екінші жағынан, келушілер санының көбеюі үңгірдің табиғи ортасына ғана емес, оның дәстүрлі рухани тынысына да әсер етеді. Сондықтан Қоңыр әулиенің болашағы оны әрі табиғи, әрі мәдени мұра ретінде сақтай білуге байланысты.

Қазіргі Қоңыр әулиеге әр адам өз іздегенімен келеді. Тарихшы өткеннің ізін көреді. Археолог материалдық деректі іздейді. Зияратшы шипа немесе медет күтеді. Турист табиғатты тамашалайды. Ал жергілікті тұрғын үшін бұл – туған өлкенің ажырамас бөлігі.

Осының бәрі Қоңыр әулиенің бүгінгі мәдени өмірбаянын құрайды. Оның тарихы аяқталған жоқ. Әр жаңа зерттеу, әр жаңа әңгіме, әр жаңа келуші осы көне кеңістіктің өмірбаянына тағы бір қабат қосып келеді.

Пайдаланылған әдебиеттер мен дереккөздер

Архивтік және ерте жарияланған деректер

• Брюханов В. А. Пещера Коныр-Аулие // Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела Императорского Русского географического общества. — Семипалатинск, 1912.
• Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела Императорского Русского географического общества. — Семипалатинск, XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы.
• Семей облысына қатысты әскери-топографиялық карталар, статистикалық жинақтар және әкімшілік басылымдар. — Санкт-Петербург, Омбы, Семей.

Шыңғыстау мен Семей өңірінің тарихы

• Қозыбаев М. Қ. Қазақстан тарихының өзекті мәселелері.
• Марғұлан Ә. Х. Ежелгі жыр, аңыздар.
• Марғұлан Ә. Х. Шоқан және Манас.
• Әуезов М. О. Әдебиет тарихы.
• Қасымбаев Ж. Қ. Шығыс Қазақстан тарихының очерктері.

Қазақтың дәстүрлі мәдениеті

• Уәлиханов Ш. Ш. Таңдамалы шығармалар.
• Арғынбаев Х. А. Қазақ отбасы.
• Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері.
• Нұрланова К. Қазақтың дәстүрлі рухани мәдениеті.
• Тұрсынов Е. Д. Қазақ фольклорының тарихы.

Киелі орындар және халықтық ислам

• Муминов А. К. Святые места Казахстана.
• DeWeese D. Islamization and Native Religion in the Golden Horde.
• Privratsky B. G. Muslim Turkistan: Kazak Religion and Collective Memory.
• Кенжеахметұлы С. Қазақтың халықтық наным-сенімдері.

Жоңғар дәуірі және тарихи контекст

• Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетий.
• Күзембайұлы А., Әбіл Е. Қазақстан тарихы.
• Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи.
• Кляшторный С. Г. Древнетюркские памятники Центральной Азии.

Сакралды география және тарихи антропология

• Assmann J. Cultural Memory and Early Civilization.
• Eliade M. The Sacred and the Profane.
• Nora P. Les lieux de mémoire.
• Smith J. Z. To Take Place: Toward Theory in Ritual.
• Turner V. The Ritual Process.

Қазіргі материалдар

• Қазақстанның сакралды географиясына арналған энциклопедиялық басылымдар.
• Шыңғыстау өңіріне қатысты өлкетанулық еңбектер мен мақалалар.
• Қоңыр әулие үңгірі туралы баспасөз жарияланымдары.
• Экспедициялық есептер мен ауызша тарих материалдары.
• Интернет архивтері және цифрлық қорлар.

 

Ерлан М.
14 шілде 2026ж.