Сүлеймен пайғамбар
Бұл зерттеудің басталуына Сүлеймен пайғамбардың зиратына барғаным туралы көрген түсім түрткі болды. Түсімде оның қабірі қаланың ортасында, үйлердің арасында орналасқандай көрінді. Жол үстінде алдына жайма жайып отырған бір адам маған бірдеңе айтты, бірақ сөзін толық ести алмадым. Осы көрініс Сүлеймен пайғамбардың өмірі, тарихи дәуірі және әртүрлі халықтардың жадындағы бейнесі туралы тереңірек іздену қажет деген ойға жетеледі. Бұл түс зерттеудің дерегі емес, зерттеуге бастау болған жеке себеп ретінде ғана қабылданды.
Сүлеймен пайғамбар
Сүлеймен пайғамбар — Құранда есімі аталып, өмірінен маңызды оқиғалар баяндалған пайғамбарлардың бірі. Исламдық дәстүрде ол Алланың елшісі, дана төреші және үлкен мемлекет басқарған әділ патша ретінде танылады. Оған адамдардан бөлек, құстардың тілін түсіну, желдің күшін пайдалану және жындардың белгілі бір қызметтерін басқару секілді ерекше мүмкіндіктер берілген. Алайда Құран Сүлейменді ең алдымен ғажайып билік иесі ретінде емес, өзіне берілген нығметтерді Алланың сынағы деп түсінген шүкіршіл құл ретінде көрсетеді (Нәмл, 27:15–19, 40; Сад, 38:30–40).
Сүлеймен пайғамбар туралы әңгімелер ислам әлемімен ғана шектелмейді. Оның есімі көне иврит тіліндегі діни кітаптарда, христиандық жазба дәстүрде, араб және парсы тілдеріндегі тәпсірлер мен қиссаларда, түркі халықтарының ауыз әдебиетінде және қазақтың діни-ғибраттық хикаяларында кездеседі. Осы ұзақ тарихи айналым барысында Құранда берілген пайғамбар бейнесіне әр дәуір мен әр халықтың дүниетанымына сәйкес жаңа оқиғалар, кейіпкерлер және моральдық түсіндірмелер қосылған.
Сондықтан Сүлеймен пайғамбар туралы сөз қозғағанда екі түрлі мәтіндік қабатты ажырата білу қажет. Біріншісі — Құран мен сенімді хадистерге негізделген діни мәліметтер. Екіншісі — тәпсірлердегі қосымша риуаяттар, пайғамбарлар қиссалары және халық арасында қалыптасқан аңыздар. Бұл жазбада Құран негізгі өлшем ретінде алынып, кейінгі жазба және фольклорлық материалдар сол Құрандық бейненің әртүрлі мәдени орталарда қалай қабылданғанын көрсету үшін пайдаланылады.
Өмір сүрген дәуірі және шыққан тегі
Сүлеймен пайғамбардың туған және қайтыс болған жылдары Құранда көрсетілмейді. Көне израилдік хронологияға негізделген дәстүрлі есеп бойынша, оның билік құрған кезеңі шамамен б.з.д. 970-931 жылдар аралығына жатқызылады. Бұл мерзім қазіргі тарих ғылымында шартты хронология ретінде қолданылады, өйткені Сүлеймен патшалығының көлемі, саяси құрылымы және кейбір оқиғалары жөнінде зерттеушілер арасында пікірталас бар.
Дәстүрлі хронологияны негізге алғанда, Сүлеймен пайғамбар Мұхаммед пайғамбардың дүниеге келуінен шамамен он бес ғасыр бұрын өмір сүрген. Мұхаммед пайғамбар шамамен б.з. 570 жылы дүниеге келгендіктен, екі пайғамбар өмір сүрген дәуірдің арасы 1500 жылдан астам уақытты қамтиды. Демек, Сүлеймен пайғамбар Мұса пайғамбардан кейін, ал Зәкәрия, Яхия, Иса және Мұхаммед пайғамбарлардан бұрын өмір сүрген.
Сүлеймен — Дәуіт пайғамбардың ұлы. Құранда Алланың Дәуітке Сүлейменді сыйлағаны және оның жақсы құл болғаны айтылады: «Дәуітке Сүлейменді сыйладық. Ол қандай жақсы құл еді! Расында, ол Аллаға көп қайтушы еді» (Сад, 38:30). «Нәмл» сүресінде Сүлейменнің Дәуітке мұрагер болғаны да баяндалады (Нәмл, 27:16). Көне иврит жазбаларында да Сүлеймен Дәуіттің ұлы әрі одан кейін таққа отырған билеуші ретінде көрсетіледі (Патшалықтар туралы бірінші кітап, 1–2-тараулар).
Сүлеймен Исраил ұрпағынан шыққан. «Исраил» — Яқуб пайғамбардың екінші аты. Осыған байланысты Исраил ұрпақтары деген атау Яқубтың ұлдары мен олардан тараған қауымдарға қатысты қолданылады. Исламдық пайғамбарлар тарихында бұл шежіре Ибраһим пайғамбар, оның ұлы Исхақ және немересі Яқуб арқылы жалғасады. Дәуіт пен Сүлеймен осы пайғамбарлық дәстүрдің кейінгі өкілдеріне жатады.
Құрандағы «Сүлеймен Дәуітке мұрагер болды» деген сөзді тек дүние-мүліктің мұрасы деп түсінбеу керек. Классикалық тәпсірлерде бұл аят Сүлейменнің Дәуіттен кейін ел басқару, әділ үкім шығару және пайғамбарлық міндетін атқару қызметін жалғастыруымен байланыстырылады. Пайғамбарлық әкеден балаға өтетін қарапайым мұра емес. Ол — Алланың таңдауы. Сондықтан бұл жерде Дәуіт пен Сүлеймен арасындағы рухани, білімдік және биліктік сабақтастық туралы айту орынды.
Сүлейменнің отбасы мен ұрпақтары жөніндегі егжей-тегжейлі мәліметтер Құранда берілмейді. Көне иврит жазбаларында оның орнына кейін баласы Рехабоғамның отырғаны айтылады. Бірақ бұл есім Құранда да, Сүлейменге қатысты негізгі сахих хадистерде де кездеспейді. Сол себепті оның кейінгі ұрпақтары туралы мәліметтерді Құрандық дерек емес, өзге жазба дәстүрдің хабары ретінде қарастырған дұрыс.
Құрандағы орны
Сүлеймен пайғамбардың есімі Құранның бірнеше сүресінде аталады. Оның пайғамбарлық мәртебесі, даналығы, билігі, дұғалары, сынақтары және қайтыс болуы әртүрлі аяттарда баяндалған. Негізгі мәліметтер мына сүрелерде орналасқан:
«Бақара» сүресі, 102-аят. Бұл аятта Сүлейменге сиқыршылық жапқан жалған пікір теріске шығарылады. Құран Сүлейменнің күпірлік жасамағанын, керісінше, адамдарға сиқыр үйреткен шайтандардың күпірлікке түскенін хабарлайды (Бақара, 2:102). Бұл аят Сүлейменнің ерекше қабілеттерін сиқырмен теңестіруге болмайтынын көрсетеді.
«Ниса» сүресі, 163-аят. Сүлейменге уахи берілген пайғамбарлардың қатарында орын беріледі (Ниса, 4:163).
«Әнғам» сүресі, 84-аят. Сүлеймен Дәуітпен және басқа пайғамбарлармен бірге Алла тура жолға салған тұлғалардың қатарында аталады (Әнғам, 6:84).
«Әнбия» сүресі, 78–82-аяттар. Бұл аяттарда Дәуіт пен Сүлейменнің егін мен қойға қатысты дауды шешуі, Сүлейменге мәселенің дұрыс шешімінің түсіндірілуі, сондай-ақ жел мен жындардың оған қызмет етуі баяндалады (Әнбия, 21:78–82).
«Нәмл» сүресі, 15–44-аяттар. Сүлеймен туралы Құрандағы ең көлемді тұтас баяндау осы жерде берілген. Дәуіт пен Сүлейменге ілім берілуі, Сүлейменнің құстардың тілін түсінуі, жындардан, адамдардан және құстардан құралған әскері, құмырсқаның ескертуі, һудһуд құсы, Сәбә патшайымы және оның тағы туралы оқиғалар осы аяттарда қамтылады (Нәмл, 27:15–44).
«Сәбә» сүресі, 12–14-аяттар. Сүлейменге желдің бағындырылуы, жындардың оның алдында жұмыс істеуі және оның қайтыс болуы баяндалады. Оның өлімі жындардың ғайыпты білмейтінін ашып көрсеткен оқиға ретінде ұсынылады (Сәбә, 34:12–14).
«Сад» сүресі, 30–40-аяттар. Сүлеймен «жақсы құл» және Аллаға көп қайтушы ретінде сипатталады. Оның сынақтан өтуі, кешірім тілеуі және өзінен кейін ешкімге берілмейтін билік сұрап дұға жасауы баяндалады (Сад, 38:30–40).
Осы аяттарды тұтас қарастырғанда, Құрандағы Сүлеймен бейнесінің негізгі белгілері айқындалады. Ол — пайғамбар, патша, дана төреші және үлкен әскердің басшысы. Бірақ осы сипаттардың бәрінен бұрын ол — Алланың құлы. Оның ілімі де, билігі де, жел мен жындардың қызметі де өздігінен пайда болған құдірет емес. Барлығы Алланың қалауымен берілген нығмет және сол нығметке қалай жауап беретінін айқындайтын сынақ ретінде көрсетіледі.
Әртүрлі тілдер мен жазба дәстүрлердегі Сүлеймен
Сүлеймен туралы ең көне көлемді жазбалардың бірі көне иврит тілінде қалыптасқан діни мәтіндерде сақталған. Оның патшалығы, даналық сұрауы, мемлекеттік қызметі және ғибадатхана салдыруы «Патшалықтар туралы бірінші кітап» пен «Шежірелер туралы екінші кітапта» баяндалады. Бұл жазбалар кейін грек тіліне аударылған Септуагинтаға, одан әрі латын тіліндегі Библия дәстүріне енген. Көне иврит мәтіндері Сүлейменді Дәуіттің ұлы және одан кейін таққа отырған патша ретінде сипаттайды (Патшалықтар туралы бірінші кітап, 2–3-тараулар).
Араб тіліндегі негізгі дерек — Құран. Кейін Сүлеймен туралы аяттар әт-Табари, әл-Қуртуби, Ибн Кәсир және басқа тәпсіршілердің еңбектерінде кеңінен түсіндірілді. Оның өміріне қатысты оқиғалар хадис жинақтарында, «Қисас әл-әнбия» аталатын пайғамбарлар қиссаларында және діни-дидактикалық әдебиетте де баяндалды.
Парсы тіліндегі әдебиетте Сүлеймен әділ патшалықтың, ерекше даналықтың және жануарлар әлемімен байланыс орнатудың символына айналды. Сәбә патшайымы туралы оқиға парсы және араб әдебиетінде кең тараған тақырыптардың бірі болды. Құранда патшайымның есімі аталмайды; «Бәлқис» атауы кейінгі араб-парсы дәстүрінде орныққан.
Парсы сопылық поэзиясындағы құстардың тілі мен һудһуд бейнесі де Сүлеймен оқиғаларымен астасып жатады. Мысалы, Фарид әд-Дин Аттардың «Мантиқ ат-тайр» — «Құстардың тілі» немесе «Құстар мәжілісі» шығармасында һудһуд құстардың рухани жолбасшысына айналған. Шығарма Құрандағы Сүлеймен хикаясын қайталамаса да, һудһудтің Сүлейменмен байланысы парсы әдебиетіндегі символдық мағынасын тереңдеткен.
Түркі тілдеріндегі жазба және ауызша әдебиетте Сүлеймен туралы оқиғалар араб-парсы қиссалары, діни дастандар және ауызша хикаялар арқылы тарады. Османлы, шағатай, татар, өзбек және қазақ әдеби орталарында ол көбіне әділ патша, жануарлардың тілін түсінетін дана билеуші және жындарға әмірі жүрген пайғамбар ретінде бейнеленді. Ортағасырлық Иран мен Түркия аумағынан табылған өнер туындыларында да Сүлейменнің жындармен байланысы бейнеленген; бұл оның бейнесінің жазба мәтіндерден бөлек, көркем мәдениетте де таралғанын көрсетеді.
Қазақ тіліндегі діни хикаяларда Сүлеймен бейнесі Құрандағы оқиғалармен бірге халықтық моральдық түсініктермен толыққан. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы мұрасындағы «Сүлеймен мен құмырсқа» хикаясы, Мәзере құмырсқа туралы әңгімелер және «Сүлеймен патша мен өлместің суы» сюжеті — осы мәдени қабылдаудың мысалдары. Бұл мәтіндерде Сүлеймен Құрандағы пайғамбарлық сипаттарын толығымен жоғалтпайды, бірақ қазақ қоғамына жақын қанағат, кеңеске құлақ асу, фәнилік, ұрпақ алмасуы және өлімді қабылдау секілді мәселелердің орталық кейіпкеріне айналады.
Осылайша, Сүлеймен пайғамбардың бейнесі бірнеше мың жыл бойы әртүрлі тілдер мен мәдениеттерде сақталып, үнемі жаңа мағынамен толықтырылған. Алайда бұл көпқабатты мұраны зерттеудің негізгі шарты — Құранда нақты баяндалған оқиғаларды кейінгі тәпсірлік, әдеби және фольклорлық әңгімелерден ажырата білу.
Құрандағы Сүлеймен пайғамбар
Құран Кәрімде Сүлеймен пайғамбардың өмірі хронологиялық тәртіппен толық баяндалмайды. Оның есімі әртүрлі сүрелерде аталып, белгілі бір оқиғалар мен қасиеттері ғана көрсетіледі. Бұл тәсіл Құранның тарихи шежіре құруды емес, адамзатқа ғибрат пен рухани бағдар беруді мақсат ететін ерекшелігімен байланысты. Сондықтан Сүлеймен пайғамбар туралы аяттарды біртұтас жүйе ретінде қарастырғанда, оның бейнесі алдымен ерекше мұғжизалар иесі ретінде емес, Алланың нығметіне шүкіршілік еткен және өз билігін сынақ деп түсінген пайғамбар ретінде ашылады.
Құранда Дәуіт пен Сүлеймен көбіне бірге аталады. «Әнбия» сүресінде олардың бір дау бойынша үкім шығарғаны баяндалады:
«Сондай-ақ Дәуіт пен Сүлейменді еске ал. Бір кезде олар егін жайында үкім шығарды. Өйткені түнде оған бір қауымның қойы түсіп кеткен еді. Біз олардың үкімдеріне куә болдық. Сонда оны Сүлейменге түсіндірдік. Олардың әрқайсысына даналық пен білім бердік» (Әнбия, 21:78–79).
Құран бұл оқиғаның егжей-тегжейін түсіндірмейді. Кейінгі тәпсірлерде қойлардың біреудің егінін таптап кеткені және Дәуіт пен Сүлейменнің мәселені әртүрлі шешкені туралы түсіндірмелер кездеседі (әт-Табари, 2001; Ибн Кәсир, 2005). Алайда Құран мәтінінің негізгі мақсаты құқықтық детальдарды баяндау емес, пайғамбарларға берілген даналық пен білімнің Алладан екендігін көрсету болып табылады.
Құран Сүлейменнің Дәуіттен кейін мұрагер болғанын да ерекше атап өтеді:
«Сүлеймен Дәуітке мұрагер болды да: “Уа, адамдар! Бізге құстардың тілі үйретілді әрі бізге барлық нәрседен берілді. Шын мәнінде, бұл — анық кеңшілік”, — деді» (Нәмл, 27:16).
Бұл аяттағы мұрагерлік мәселесі ислам ойшылдарының назарын ерте кезеңнен бастап аударған. Классикалық тәпсірлерде мұндағы мұра материалдық байлықты ғана емес, пайғамбарлық миссияны, басқару өнерін, білім мен даналықты жалғастыру ретінде түсіндіріледі (әл-Қуртуби, 2006, 13-т.). Сонымен бірге аяттың өзінде Сүлеймен алған ерекше қасиеттерін жеке еңбегінің нәтижесі ретінде емес, Алланың кеңшілігі ретінде бағалайды.
Сүлейменге берілген ең белгілі мұғжизалардың бірі — құстардың және өзге жаратылыстардың тілін түсіну қабілеті. Құран бұл қабілетті ерекше дарын ретінде көрсетеді, бірақ оны сиқырмен немесе тылсым күштермен байланыстырмайды. Керісінше, мұндай мүмкіндік пайғамбардың дәрежесін емес, Жаратушының құдіретін айқындайды.
«Нәмл» сүресінде Сүлейменнің әскері туралы былай делінеді:
«Сүлейменге жындардан, адамдардан және құстардан құралған әскерлері жиналды. Олар тәртіппен сапқа тұрғызылды» (Нәмл, 27:17).
Құрандағы бұл қысқа сипаттама кейінгі әдебиеттерде сан түрлі аңыздардың тууына себеп болды. Ортағасырлық мұсылман авторлары Сүлеймен патшалығын жер бетіндегі ең қуатты мемлекет ретінде бейнелесе, халық шығармашылығында оның билігі шексіз мүмкіндіктің символына айналды. Дегенмен Құранның өзі бұл күш-қуаттың сыртқы көрінісіне емес, оны пайдаланудағы адамгершілік жауапкершілікке назар аударады.
Сүлеймен туралы Құрандағы ең әйгілі оқиғалардың бірі — құмырсқа хикаясы. Әскер жолда келе жатқан кезде, бір құмырсқа өз қауымына былай дейді:
«Уа, құмырсқалар! Илеулеріңе кіріңдер. Сүлеймен мен оның әскерлері байқамай сендерді таптап кетпесін» (Нәмл, 27:18).
Бұл сөзді естіген Сүлеймен күлімсіреп, Аллаға дұға етеді:
«Раббым! Маған және ата-анама берген нығметіңе шүкір етуімді, Өзің разы болатын ізгі іс жасауымды нәсіп ет. Мені Өз рақымыңмен ізгі құлдарыңның қатарына қоса гөр» (Нәмл, 27:19).
Кейінгі ғасырларда дәл осы оқиға мұсылман халықтарының фольклорында ерекше орын алды. Қазақ аңыздарындағы Мәзере құмырсқа туралы хикаялардың түпкі негізінде осы Құрандық эпизод жатыр. Бірақ Құран мәтінінде құмырсқа дана кеңесші немесе философ кейпінде емес, өз қауымының амандығын ойлайтын жаратылыс ретінде суреттеледі. Ал Сүлейменнің әрекеті оның билігі мен құдіретінен бұрын, қарапайым тіршілік иесіне деген ықыласы мен Аллаға шүкіршілігін көрсетеді.
Құрандағы келесі маңызды оқиға һудһуд құсына байланысты. Бір күні Сүлеймен құстарды түгендеп тұрып, һудһудтің жоқ екенін байқайды:
«Мен һудһудті неге көрмей тұрмын? Әлде ол жоқ болып кеткендердің қатарында ма?» (Нәмл, 27:20).
Көп ұзамай һудһуд оралып, Сәбә елінен хабар әкеледі. Ол жақтағы халықтың күнге табынатынын және олардың патшайым басқаратынын жеткізеді:
«Мен оларға және Алладан өзге күнге сәжде етіп жатқан қауымға тап болдым» (Нәмл, 27:24).
Осыдан кейін Құранда Сүлеймен мен Сәбә патшайымы арасындағы дипломатиялық қатынас баяндалады. Сүлеймен патшайымға хат жібереді:
«Расында, ол Сүлейменнен. Ол: “Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын. Маған қарсы тәкәппарлық жасамаңдар және маған бойсұнған күйде келіңдер”, — деген сөздерден тұрады» (Нәмл, 27:30–31).
Құран мәтінінде Сәбә билеушісінің аты аталмайды. Кейінгі араб және парсы әдебиеттерінде ол Бәлқис есімімен белгілі болды. Бұл есім классикалық тәпсірлер мен тарихи еңбектер арқылы кең тарағанымен, Құран мәтінінің өзінде кездеспейді.
Сәбә патшайымының тағы туралы оқиға да Құрандағы Сүлеймен бейнесінің маңызды бөлігі болып табылады. Сүлеймен сарайына патшайым келмей тұрып, оның тағын алдырып келуді сұрайды. Алдымен жындардың бірі мұны белгілі бір уақыт ішінде орындай алатынын айтады. Бірақ Құран «Кітаптан білімі бар бір адамның» тақты көзді ашып-жұмғанша әкелгенін баяндайды (Нәмл, 27:38–40).
Тақты көрген сәтте Сүлеймен былай дейді:
«Бұл — шүкір етемін бе, әлде күпірлік етемін бе деп мені сынау үшін Раббымның кеңшілігі» (Нәмл, 27:40).
Бұл сөз Сүлейменнің Құрандағы бүкіл бейнесін түсінудің кілті іспетті. Ол өз билігін, даналығын және ерекше мүмкіндіктерін жеке артықшылық деп қарастырмайды. Керісінше, олардың бәрін Алла жіберген сынақ ретінде қабылдайды.
Сүлеймен пайғамбарға берілген тағы бір ерекше нығмет — желдің бағындырылуы. Құранда:
«Сүлейменге таңертеңгі жүрісі бір айлық, кешкі жүрісі бір айлық болатын желді бағындырдық» (Сәбә, 34:12),- делінеді.
Сол сияқты жындардың да оған қызмет еткені баяндалады:
«Жындардың ішінде Раббысының рұқсатымен оның алдында жұмыс істейтіндері болды» (Сәбә, 34:12).
Алайда Құран бұл жерде де жындардың Сүлейменге тәуелсіз күш ретінде бағынғанын айтпайды. Олардың әрекеті Алланың қалауымен және рұқсатымен жүзеге асқанын бірнеше рет қайталайды.
Сүлейменнің өмірінің соңғы сәттері де Құранда ерекше тәсілмен баяндалған. Аятта оның аса таяғына сүйенген күйі қайтыс болғаны және жындардың мұны ұзақ уақыт аңғармағаны айтылады:
«Біз оның өліміне үкім берген кезде, олардың алдында оның қайтыс болғанын тек аса таяғын жеп жатқан жер құрты ғана көрсетті. Ол құлаған кезде жындарға ғайыпты білмейтіндері анық болды» (Сәбә, 34:14).
Бұл оқиғаның негізгі мағынасы — жындардың ғайып әлемін білмейтіндігін көрсету. Кейінгі әдебиеттерде бұл эпизод сан түрлі аңыздарға негіз болғанымен, Құранның басты назары тағы да Сүлейменнің ұлылығына емес, Алланың абсолютті құдіретіне аударылады.
«Сад» сүресінде Сүлейменнің тағы бір қыры ашылады. Құран оны «жақсы құл» және «Аллаға көп қайтушы» деп сипаттайды (Сад, 38:30). Сол сүреде оның:
«Раббым! Мені кешір және менен кейін ешкімге бұйырмайтын бір патшалық сыйла. Расында, Сен — аса жомартсың» (Сад, 38:35), — деп дұға еткені баяндалады.
Исламдық дәстүрде бұл дұға Сүлейменнің өзгелерден үстем болуға ұмтылысын емес, пайғамбарлық міндетін орындауға қажетті ерекше билік сұрағанын білдіреді. Өйткені Құран оның әрбір ісін жеке мақтанышпен емес, Жаратушыға тәуелділікпен байланыстырады.
Осылайша, Құрандағы Сүлеймен бейнесі бірнеше қырдан тұрады: ол — пайғамбар, билеуші, төреші, әке мұрагері, табиғат пен жануарлар әлемін түсінуші тұлға. Бірақ осы сипаттардың бәрінен жоғары тұрған қасиет — оның Алланың нығметіне шүкіршілік етіп, өзін сол нығметтер арқылы сыналып жатқан құл ретінде қабылдауы. Кейінгі ғасырларда туған көптеген аңыздар мен хикаялар дәл осы Құрандық бейненің айналасында қалыптасып, әр халықтың мәдени жадында өзінше жаңа мағынаға ие болды.
Сүлеймен пайғамбар туралы хадистер және кейінгі исламдық дәстүр
Құран Сүлеймен пайғамбардың өмірінен негізгі оқиғаларды ғана баяндайды. Ал оның кейбір қасиеттері мен дұғалары туралы қосымша мәліметтер хадис жинақтарында сақталған. Дегенмен, ислам ғылымында барлық риуаяттардың сенімділік дәрежесі бірдей емес. Сондықтан Сүлеймен туралы хабарларды қарастырғанда, алдымен сахих хадистерді, одан кейін ғана тәпсірлер мен тарихи еңбектердегі қосымша мәліметтерді ажырату қажет.
Сүлеймен пайғамбар туралы кең таралған риуаяттардың бірі оның әйелдері жөніндегі оқиғаға байланысты. Мұхаммед пайғамбар былай деген:
«Сүлеймен ибн Дәуіт: «Бүгін түнде әйелдерімді аралап шығамын. Олардың әрқайсысы Алла жолында соғысатын ұл туады», — деді. Бірақ ол: «Алла қаласа», — деп айтпады» (әл-Бұхари, № 2819; Муслим, № 1654).
Риуаяттың әртүрлі нұсқаларында әйелдерінің саны алпыс, жетпіс, тоқсан немесе жүз деп беріледі. Хадистің негізгі мағынасы сандарда емес, адамның ниеті мен Алланың қалауына тәуелділігін көрсетуінде жатыр. Мұхаммед пайғамбардың айтуынша, Сүлеймен «Алла қаласа» деген сөзді айтпағандықтан, оның тілегені толық орындалмаған.
Бұл хадис ислам дүниетанымындағы маңызды ұғымдардың бірі — «иншалла» қағидасымен байланысты. Құранның өзінде де:
«Еш нәрсе жайында: «Мен мұны ертең міндетті түрде істеймін», — деме. Тек: «Алла қаласа», — деп айт» (Кәһф, 18:23–24), — делінеді.
Сүлеймен пайғамбардың өміріне қатысты тағы бір маңызды риуаят Иерусалимдегі қасиетті ғибадат орны — Бәйт әл-Мақдиспен байланысты. Абдулла ибн Амрдан жеткен хадисте Сүлеймен ғибадатхананы салып болғаннан кейін Алладан үш нәрсе сұрағаны баяндалады:
Біріншісі — әділ үкім шығара алу қабілеті; екіншісі — өзінен кейін ешкімге берілмейтін билік; үшіншісі — осы мешітке тек құлшылық мақсатымен келген адамның күнәларының кешірілуі. Мұхаммед пайғамбар алғашқы екі тілектің қабыл болғанын айтып, үшінші дұғаның да қабыл етілгенінен үміт білдіреді (ән-Нәсаи, № 693; Ибн Мәжа, № 1408).
Бұл хадис ислам әдебиетінде маңызды орын алғанымен, оны қазіргі археологиялық немесе саяси тарихпен тікелей байланыстыру дұрыс болмайды. Мұнда тарихи құрылыс жұмыстары емес, Сүлейменнің Аллаға жалбарынуы мен қасиетті орынның діни мәртебесі туралы мәселе қозғалады.
Сахих хадистерде Сүлеймен пайғамбардың жындар әлемімен байланысы да бірнеше жерде еске алынады. Бір риуаятта Мұхаммед пайғамбар намаз кезінде өзін азғыруға тырысқан бір жын туралы айтып, оны байлап қоюды ойлағанын, бірақ кейін Сүлейменнің:
«Раббым! Мені кешір және менен кейін ешкімге бұйырмайтын бір патшалық сыйла» (Сад, 38:35), — деген дұғасын есіне алып, жынды босатып жібергенін баяндайды (әл-Бұхари, № 3423; Муслим, № 541).
Бұл хадис Сүлейменге берілген ерекше биліктің исламдық дәстүрдегі орны қандай болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейінгі аңыздарда жиі кездесетін «Сүлеймен барлық ғайып күштерін толық биледі» деген түсініктің де белгілі бір шектеулері болғанын аңғартады.
Құран мен хадистерден тыс ислам әдебиетінде Сүлеймен туралы көптеген қосымша сюжеттер қалыптасты. Олар әсіресе тәпсір кітаптарында, «Қисас әл-әнбия» жинақтарында және тарихи еңбектерде кең таралды. Алайда бұл мәліметтердің бәрі бірдей діни тұрғыдан міндетті ақиқат ретінде қабылданбайды.
Осындай кең тараған сюжеттердің бірі — Сүлейменнің жүзігі туралы әңгіме. Кейбір тәпсірлерде оның билігінің белгісі болған жүзікті уақытша жоғалтып алғаны, ал «Сахр» есімді жынның сол жүзікті пайдаланып, біраз уақыт оның орнына билік жүргізгені баяндалады (әт-Табари, 2001). Кейін бұл оқиға араб, парсы және түркі әдебиеттеріне тарады.
Алайда мұндай риуаяттарға ислам ғалымдарының көзқарасы әртүрлі болды. Ибн Кәсир бұл әңгімелердің көбін «исраилиятқа», яғни исламға дейінгі еврей және христиан дәстүрлерінен енген хабарларға жатқызады және олардың кейбірі пайғамбарлардың мәртебесіне нұқсан келтіруі мүмкін екенін ескертеді (Ибн Кәсир, 2005, 6-т.).
Сүлеймен туралы әңгімелердің ислам әлемінде кең таралуына оның бейнесінің бірнеше қасиетті қатар қамтуы әсер етті. Бір жағынан, ол — пайғамбар; екінші жағынан — мемлекет басқарған патша; үшінші жағынан — даналық пен әділдіктің символы. Осы ерекшеліктердің арқасында оның есімі тек діни мәтіндерде ғана емес, саяси трактаттарда, сопылық шығармаларда, халық әдебиетінде және ауызша хикаяларда да сақталды.
Ортағасырлық мұсылман авторлары Сүлейменді көбіне төрт қасиетпен байланыстырды: әділ үкім, білім, билік және қанағат. Бұл қасиеттер кейінгі әдебиеттерде әртүрлі сюжеттер арқылы толықтырылып отырды. Кейбір мәтіндерде ол жануарлармен сөйлесетін билеуші ретінде суреттелсе, енді бірінде жындарға әмір жүргізетін патша немесе дүниенің өткіншілігін түсінген дана адам ретінде көрінеді.
Дегенмен, Құран мен сенімді хадистерге қайта оралсақ, Сүлейменнің бейнесі ғажайыптардан әлдеқайда терең мағынаға ие екенін байқаймыз. Оның өміріндегі ең маңызды мәселе ерекше күш пен байлыққа ие болуы емес, сол нығметтердің бәрін Алланың сынағы деп қабылдауы еді. Сондықтан Құранда Сүлейменнің аузынан шыққан ең маңызды сөздердің бірі:
«Бұл — шүкір етемін бе, әлде күпірлік етемін бе деп мені сынау үшін Раббымның кеңшілігі» (Нәмл, 27:40), — деген ой болып қала береді.
Кейінгі ғасырларда туған аңыздар мен фольклорлық шығармалар дәл осы идеяны әр халықтың мәдениеті мен дүниетанымына бейімдеп қайта түсіндірді. Қазақ даласындағы Сүлеймен мен Мәзере құмырсқа туралы әңгімелер де осы көпғасырлық рухани және әдеби үдерістің бір бөлігі болып табылады.
Классикалық тәпсірлер мен исламдық әдебиеттегі Сүлеймен бейнесі
Құранда Сүлеймен пайғамбар туралы негізгі оқиғалар қысқа әрі жинақы түрде баяндалған. Алайда ислам өркениетінің дамуына қарай мұсылман ғалымдары осы аяттарды кеңінен түсіндіруге ұмтылды. Соның нәтижесінде VIII–XIV ғасырлар аралығында жазылған тәпсірлерде, тарихи еңбектерде және пайғамбарлар қиссаларында Сүлейменге қатысты көптеген қосымша мәліметтер жинақталды.
Бұл деректердің бәрі бірдей дәрежеде қабылданбайды. Ислам ғылымында оларды шартты түрде үш топқа бөлуге болады: Құран мәтініне тікелей негізделген түсіндірмелер; хадистер мен алғашқы мұсылман буындарының риуаяттары; сондай-ақ иудей және христиан дәстүрлерінен енген исраилият сипатындағы әңгімелер. Сүлеймен пайғамбардың айналасында қалыптасқан аңыздардың басым бөлігі осы соңғы топқа жатады.
Классикалық тәпсір дәстүрінің ең ықпалды өкілдерінің бірі — Мұхаммед ибн Жәрир әт-Табари (839–923). Оның «Жамиғ әл-баян» атты еңбегі кейінгі ғасырлардағы көптеген тәпсірлерге негіз болды. Әт-Табари Құран аяттарын түсіндіру барысында сахабалар мен табиғиндерден жеткен әртүрлі риуаяттарды жинақтап, олардың бірнеше нұсқасын қатар береді (әт-Табари, 2001).
Сүлеймен туралы тарауларда әт-Табари әсіресе Сәбә патшайымының тарихына, һудһуд құсының хабарын жеткізуіне және тақтың Иерусалимге әкелінуіне ерекше тоқталады. Құранда Сәбә билеушісінің аты аталмағанымен, кейінгі мұсылман әдебиетінде ол Бәлқис есімімен белгілі болды. Бұл атау алғашқы мұсылман қауымының емес, кейінгі тарихи және тәпсірлік дәстүрдің жемісі болып саналады.
Әбу Абдулла әл-Қуртубидің (1214–1273) «әл-Жамиғ ли-әхкам әл-Құран» атты тәпсірінде Сүлейменнің патшалығының құқықтық және діни қырларына көбірек назар аударылады. Әл-Қуртуби Сүлейменнің желге, жындарға және жануарларға үстемдік етуін оның пайғамбарлық мұғжизаларының қатарына жатқызады және бұл ерекшеліктерді сиқыршылықпен шатастыруға болмайтынын атап көрсетеді (әл-Қуртуби, 2006, 13-т.).
Классикалық мұсылман ғалымдары үшін маңызды мәселелердің бірі Сүлейменнің ерекше қабілеттері мен сиқыршылықтың арасындағы айырмашылықты түсіндіру болды. Өйткені Құранның өзінде: «Сүлеймен күпірлік қылған жоқ. Бірақ адамдарға сиқыр үйреткен шайтандар күпірлік қылды» (Бақара, 2:102), — деп анық айтылған.
Бұл аят ортағасырлық ислам ойында ерекше рөл атқарды. Көптеген тәпсіршілер Сүлеймен туралы халық арасында тараған аңыздардың бір бөлігінің дәл осы аятты қате түсіндіруден пайда болғанын ескертті.
Сүлейменге қатысты ең кең тараған аңыздардың бірі — оның жүзігі туралы оқиға. Кейбір тәпсірлер мен тарихи шығармаларда Сүлейменнің патшалық құдіреті жүзігімен байланыстырылады. Риуаяттардың бір нұсқасында «Сахр» немесе «Сақр» есімді жын Сүлейменнің жүзігін қолға түсіріп, оның кейпіне енеді де, біраз уақыт халықты басқарады. Осы аралықта Сүлеймен өз билігінен айырылады. Кейін жүзігін қайта тауып, патшалығын қайтарып алады (әт-Табари, 2001).
Алайда бұл сюжет Құран мәтінінде кездеспейді және сенімді хадистерде де баяндалмайды. Ортағасырлық мұсылман ғалымдарының өзі бұл оқиғаға әртүрлі баға берген. Имад әд-Дин Ибн Кәсир (1301–1373) өзінің тәпсірінде бұл риуаяттардың көпшілігін исраилият қатарына жатқызып, оларды сақтықпен қабылдау қажет екенін айтады (Ибн Кәсир, 2005, 7-т.).
Ибн Кәсирдің көзқарасы Сүлеймен туралы мәтіндерді зерттеу үшін ерекше маңызды. Ол көптеген көне хабарларды келтіргенімен, пайғамбарлардың абыройына күмән келтіретін немесе Құран рухына қайшы келетін сюжеттерді қабылдаудан бас тартады. Оның пікірінше, пайғамбарлардың өміріне қатысты хабарлардың сенімділігі ең алдымен Құран мен сахих хадистер арқылы тексерілуі тиіс.
Тәпсірлердегі тағы бір маңызды мәселе — Сәбә патшайымының тағының Иерусалимге қалай жеткізілгені. Құранда:
«Кітаптан білімі бар біреу: “Мен оны сізге көзіңізді ашып-жұмғанша алып келемін”, — деді» (Нәмл, 27:40), — деп баяндалады.
Бірақ бұл адамның аты аталмайды. Кейінгі ислам әдебиетінде оның Асаф ибн Бархия есімді кісі болғаны жөнінде пікір кең тарады. Кейбір авторлар оны Сүлейменнің уәзірі деп есептесе, енді біреулері ерекше ілім иесі ретінде сипаттады. Дегенмен бұл мәліметтердің ешқайсысы Құран мәтінінде кездеспейді.
Ортағасырлық ислам әдебиетінде Сүлеймен бейнесі тек тәпсірлермен шектелген жоқ. Оның тұлғасы «Қисас әл-әнбия» деп аталатын пайғамбарлар тарихында, тарихи хроникаларда және сопылық шығармаларда кеңінен таралды. Мұндай еңбектердің авторлары Құрандағы қысқа эпизодтарды толықтырып, Сүлейменнің сарайы, әскері, жындары, қазыналары және күнделікті өмірі туралы көлемді әңгімелер құрастырды.
Парсы әдебиеті Сүлеймен бейнесін жаңа деңгейге көтерді. Фирдоусидің «Шахнамасында», Низамидің поэмаларында және кейінгі сопылық шығармаларда ол тек тарихи немесе діни тұлға ғана емес, дүниелік билік пен рухани даналықтың символына айналды. Әсіресе құстар, жел және жындар туралы мотивтер парсы поэзиясында кеңінен қолданылды.
Сопылық әдебиетте Сүлейменнің жүзігі ерекше мағынаға ие болды. Ол кейде биліктің белгісі ретінде емес, адамның рухани кемелденуінің символы ретінде түсіндірілді. Кейбір ақындар үшін Сүлейменнің патшалығы сыртқы үстемдікті емес, адамның өз нәпсісін жеңуін білдірді.
Түркі халықтарының әдебиетіне де Сүлеймен бейнесі араб және парсы мәдениеті арқылы енді. Орта Азия мен Дешті Қыпшақ даласында тараған діни қиссаларда ол көбіне әділ патша, дана төреші және жаратылыстың тілін түсінетін тұлға ретінде бейнеленді. Кейін бұл сюжеттер қазақтың ауыз әдебиетіне, шежірелік әңгімелеріне және діни хикаяларына араласып кетті.
Дегенмен Сүлеймен туралы кейінгі ислам әдебиетінің барлық қабаттарын зерттеген кезде бір маңызды қағиданы ұмытпау керек. Құран Сүлейменнің өмірін толық тарихи шежіре ретінде ұсынбайды. Сондықтан кейінгі ғасырларда пайда болған көптеген аңыздар мен толықтырулар оның тұлғасын әртүрлі мәдениеттердің өз дүниетанымына бейімдеуінің нәтижесі болып табылады.
Сүлейменнің жүзігі, жындардың патшалығы, Бәлқистің сарайы немесе ғайып әлеміне қатысты көптеген әңгімелер ислам өркениетінің әдеби мұрасының маңызды бөлігі болғанымен, олардың діни мәртебесі Құран аяттарымен бірдей емес. Осы айырмашылықты сақтау Сүлеймен пайғамбардың шынайы Құрандық бейнесін түсінудің басты шарттарының бірі болып қала береді.
Дәл осы көпғасырлық әдеби және діни дәстүр кейінірек түркі халықтарының, соның ішінде қазақ халқының фольклорында жаңа сипат алды. Қазақ аңыздарындағы Сүлеймен енді тек пайғамбар немесе патша ғана емес, сонымен қатар даналықты іздеуші, өткінші дүниенің мәнін түсінуші және ең әлсіз жаратылыстың сөзін тыңдай білетін кейіпкерге айналады.
Қазақ фольклорындағы Сүлеймен пайғамбар бейнесі
Сүлеймен пайғамбар туралы Құран аяттары мен исламдық әдебиет ғасырлар бойы түркі халықтарының рухани кеңістігіне таралып, әр өңірдің тарихи тәжірибесі мен дүниетанымына бейімделді. Қазақ мәдениетіндегі Сүлеймен бейнесі де осы ұзақ үдерістің нәтижесі болып табылады. Алайда қазақ фольклорындағы Сүлейменді толықтай халық қиялынан туған кейіпкер деп қарастыруға болмайды. Оның тұлғалық өзегі Құран мәтініне негізделгенімен, уақыт өте келе оған жергілікті этикалық, философиялық және тәрбиелік мазмұн қосылды.
Қазақтың діни аңыздарында, қиссаларында және ғибраттық әңгімелерінде Сүлеймен көбіне үш қырынан көрінеді: пайғамбар, әділ патша және даналық иесі. Бұл үш сипаттың барлығы Құраннан бастау алады. Алайда халықтық шығармашылықта олардың мәні кеңейіп, Сүлеймен кейде қарапайым адамдармен, кейде жануарлармен, кейде тіпті жәндіктермен сұхбат құратын тұлғаға айналады.
Қазақ әдеби дәстүріндегі Сүлеймен туралы ең тұрақты образдардың бірі — құмырсқа бейнесі. Оның түп-төркіні Құрандағы «Нәмл» сүресінің 18-19-шы аяттарында жатыр. Онда құмырсқа өз қауымын қауіптен сақтандырады, ал Сүлеймен оның сөзін естіп, Аллаға шүкіршілік етеді (Нәмл, 27:18–19).
Дегенмен қазақ фольклорында бұл шағын эпизод мүлде жаңа сипат алады. Мұнда құмырсқа жай ғана илеудің қауіпсіздігін ойлайтын жаратылыс емес, терең ой айтатын, дүниенің өткіншілігін еске салатын және патшаның өзіне ақыл қосатын дана кейіпкерге айналады. Кейбір мәтіндерде ол Мәзере құмырсқа деп аталады.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жинаған хикаялардың бірінде Сүлеймен мен құмырсқа арасында даналық туралы әңгіме өрбиді. Бұл шығармада құмырсқа өзінің кішілігіне қарамастан, адам өмірі, қанағат және билік туралы ой қозғайды. Хикаяның негізгі идеясы — ұлылықтың өлшемі күш пен байлықта емес, ақыл мен сабырда екендігі (Көпейұлы, 2003).
Қазақ арасында кең таралған тағы бір сюжетте Сүлеймен құмырсқаны бір жылға қамап, оған бір ғана бидай дәнін қалдырады. Бір жылдан кейін келгенде құмырсқаның дәннің жартысын ғана жегенін көреді. Себебін сұрағанда, құмырсқа: «Бұрын мені Алла асырайтын. Ал сенің қамқорлығыңа өткен соң, ертеңгі күнімді ойлап, жартысын сақтап қойдым», — деп жауап береді.
Бұл оқиға Құранда кездеспейді. Алайда оның астарында исламдық дүниетанымға тән тәуекел, қанағат және адам мүмкіндігінің шектеулілігі туралы түсініктер жатыр. Сондықтан бұл сюжетті Құран мәтінінің тікелей жалғасы емес, халықтық-дидактикалық түсіндірме ретінде қарастырған жөн.
Сүлеймен туралы қазақ фольклорындағы ең күрделі әрі қызықты шығармалардың бірі — «Сүлеймен патша мен Мәзере құмырсқа» хикаясы. Қазіргі уақытта бұл әңгіменің кең таралған нұсқалары электрондық кеңістікте сақталған. Мәтіннің бір нұсқасы «Әлдиден эпосқа дейін» хрестоматиясы арқылы көпшілікке тараған (Бопайұлы және т.б., 2015).
Хикая бойынша, Сүлеймен ғайыптан өлместің суын алдырады. Мәңгі өмір сүру мүмкіндігіне ие болған соң, ол бүкіл жаратылысты жинап, кеңес сұрайды. Жиналған мақұлықтардың бәрі дерлік оған суды ішуге кеңес береді. Олардың пікірінше, әділ патшаның мәңгі өмір сүруі дүниеге пайдалы болмақ.
Бірақ кеңеске Мәзере құмырсқа келмейді. Сүлеймен оны шақыру үшін бірнеше хабаршы жібереді. Әңгімеде сауысқан, қашыр және иттің аттары аталады. Құмырсқа алғашқы екеуіне сенбейді, ал итпен бірге ғана келеді. Бұл эпизодтың өзі қазақ фольклорына тән этиологиялық ойлаудың көрінісі болып табылады: әр жануардың мінезі белгілі бір көне оқиғамен түсіндіріледі.
Хикаяның шешуші сәтінде Сүлеймен құмырсқадан өлместің суы туралы пікірін сұрайды. Құмырсқа патшаға:
«Замандастарың кетіп, сен жалғыз қалсаң, мәңгі өмірдің қандай қуанышы бар? Әр дәуірдің өз адамдары болады. Қатарыңнан қалған соң, қадірің қашады», — деген мазмұндағы жауап береді.
Бұл ой Құранда кездеспейді, бірақ оның астарында Құрандағы дүниенің өткіншілігі туралы жалпы түсінікпен үндесетін сарын бар. Құран бірнеше жерде жер бетіндегі тіршіліктің уақытша екенін еске салады: «Жер бетіндегі барлық нәрсе жоқ болады. Ұлылық пен жомарттық иесі болған Раббыңның жүзі ғана мәңгі қалады» (Рахман, 55:26–27).
Сол себепті қазақ аңызының негізгі идеясы исламдық мәтіндерден тәуелсіз туған деп айту қиын. Дегенмен Құранда Сүлейменнің өлместің суынан бас тартқаны туралы ешқандай хабар жоқ екенін ерекше атап өткен жөн. Бұл — кейінгі халық шығармашылығының жемісі.
Хикаяның соңында Сүлеймен суды ішуден бас тартып, ыдысты төгіп жібереді. Төгілген су арша мен шыршаға шашырап, сол себепті олар мәңгі жасыл болып қалған деген түсінік беріледі. Мұндай финал фольклортану ғылымында этиологиялық мотив деп аталады. Оның мақсаты — табиғаттағы белгілі бір құбылыстың шығу себебін аңыз арқылы түсіндіру.
Бұл мотивтің Құранда да, хадистерде де негізі жоқ. Бірақ ол қазақтың табиғи ортасы мен дүниетанымына өте жақын. Осылайша, халықаралық діни сюжет жергілікті мәдени кеңістікке бейімделіп, жаңа мағынаға ие болады.
Қазақ поэзиясында да Сүлеймен бейнесі көбіне дүниенің өткіншілігін көрсету үшін қолданылады. Ақын-жыраулар оның ұлы патшалық құрғанын мойындай отырып, ақыр соңында оның да фәни дүниеден өткенін еске салады. Мысалы, Шортанбай Қанайұлы:
«Он сегіз мың ғаламға,
Патша болған Сүлеймен,
Олар да өткен дүниеден», — деп жазады.
Бұл жолдар нақты бір аңызға сүйенбейді. Алайда олар қазақ руханиятында Сүлейменнің қандай мағынаға ие болғанын анық көрсетеді. Ол — шексіз биліктің иесі ғана емес, сонымен бірге адамның қаншалықты құдіретті болса да, уақыт пен өлім заңынан аса алмайтынын еске салатын тұлға.
Сөйтіп, қазақ фольклорындағы Сүлеймен пайғамбар бейнесі Құрандағы бастапқы нарративтің қарапайым көшірмесі емес. Халықтық мәдениет оның тұлғасын өз дүниетанымына бейімдеп, жаңа философиялық мазмұнмен толықтырды. Құрандағы құмырсқа қауымын қорғайтын жаратылыс болса, қазақ аңызында ол дана кеңесшіге айналды; Құрандағы патша Алланың сынағын қабылдаса, фольклордағы Сүлеймен мәңгілік өмірден саналы түрде бас тартады.
Алайда осы өзгерістердің бәріне қарамастан, қазақ мәдениетінде Сүлейменнің негізгі болмысы сақталып қалды. Ол әлі де Алла таңдаған пайғамбар, әділ билеуші және даналықтың символы болып қала береді.
Құрандағы және қазақ фольклорындағы Сүлеймен бейнесі: сабақтастық пен өзгеріс
Сүлеймен пайғамбар туралы қазақ аңыздары мен хикаяларын түсіну үшін оларды Құран мәтінімен салыстыра қарастыру қажет. Өйткені қазақ фольклорындағы көптеген оқиғалар ислам өркениетінің ықпалымен қалыптасқанымен, олардың барлығы бірдей Құраннан тікелей алынбаған. Кейбір сюжеттер Құрандық нарративті кеңейтсе, енді біреулері кейінгі тәпсірлер мен шығыстық әдебиет арқылы келген, ал үшінші бір бөлігі жергілікті мәдени ортада дербес дамыған.
Бұл мәселеде ең алдымен Құран мен фольклордың табиғаты әртүрлі екенін ескеру керек. Құран мұсылмандар үшін қасиетті мәтін болып саналады және оның басты мақсаты тарихи оқиғаларды егжей-тегжейлі баяндау емес, сенім мен адамгершілік қағидаларын жеткізу болып табылады. Ал фольклорлық шығарма қоғамның тарихи тәжірибесін, қоршаған орта туралы түсінігін және моральдық ұстанымдарын көркем тіл арқылы бейнелейді. Сондықтан бір оқиғаның әртүрлі мәдени кеңістікте әрқалай түсіндірілуі заңды құбылыс.
Құрандағы Сүлеймен бейнесінің негізінде үш басты қасиет жатыр: пайғамбарлық, билік және шүкіршілік. Құран оны Алланың елшісі, Дәуіттің мұрагері және ерекше нығметке ие болған құл ретінде суреттейді. Оның құстардың тілін білуі, жел мен жындардың бағындырылуы немесе Сәбә патшайымымен кездесуі секілді оқиғалардың бәрі ақыр соңында бір ойға келіп тіреледі: адам иеленген кез келген күш пен байлық — Алланың сынағы.
Бұл ұстаным Сүлейменнің:
«Бұл — шүкір етемін бе, әлде күпірлік етемін бе деп мені сынау үшін Раббымның кеңшілігі» (Нәмл, 27:40), — деген сөзінен анық көрінеді.
Қазақ фольклоры осы Құрандық өзекті сақтап қалғанымен, оның мағынасын кеңейтеді. Халық шығармаларында Сүлейменнің ұлылығы оның ерекше күшінде емес, даналықты қабылдай білуінде жатыр. Егер Құранда ол құмырсқаның сөзін естіп күлімсіресе, қазақ хикаясында патша ең кішкентай жаратылыстың кеңесіне құлақ асады. Осылайша, билік пен даналықтың арақатынасы жаңа мазмұнға ие болады.
Құмырсқа бейнесіндегі өзгеріс әсіресе назар аударарлық. Құранда құмырсқа өз илеуін қорғауға тырысатын қауым өкілі ретінде көрінеді:
«Уа, құмырсқалар! Илеулеріңе кіріңдер. Сүлеймен мен оның әскерлері байқамай сендерді таптап кетпесін» (Нәмл, 27:18).
Бұл жерде құмырсқа қауіп-қатерді сезетін, қауымының амандығына жауап беретін жаратылыс ретінде бейнеленеді. Ал қазақ фольклорында оның қызметі кеңейеді. Мәзере құмырсқа тек ескертуші ғана емес, дүниенің өткіншілігін түсіндіретін моральдық тұлғаға айналады. Ол патшаның өзімен пікір таластырады, мәңгілік өмірдің мәнін таразылайды және өлімнің табиғи заңдылық екенін еске салады.
Осыған байланысты қазақ хикаяларындағы ең маңызды айырмашылықтардың бірі — «өлместің суы» мотиві. Құранда мұндай оқиға мүлде кездеспейді. Сүлейменнің мәңгі өмір іздегені немесе оған сондай мүмкіндік берілгені туралы аят та, сахих хадис те жоқ. Соған қарамастан, қазақ аңыздарында бұл сюжет орталық орын алады.
Мұнда маңызды бір ерекшелік бар. Халықтық мәтін Сүлейменді мәңгілік өмірге ұмтылған адам ретінде емес, сол мүмкіндіктен өз еркімен бас тартқан дана билеуші ретінде көрсетеді. Бұл таңдау арқылы оның тұлғасы қазақ дүниетанымындағы ең жоғары адамгершілік қасиеттермен — қанағатпен, сабырмен және тағдырға разылықпен байланысады.
Сонымен бірге қазақ хикаясындағы:
«Қатарыңнан қалған соң, қадірің қашады» — деген ой исламның дүниенің өткіншілігі туралы жалпы қағидаларымен үндеседі. Құранда: «Әрбір жан өлімнің дәмін татады» (Әли Имран, 3:185), және: «Жер бетіндегі барлық нәрсе жоқ болады» (Рахман, 55:26), — деп айтылады.
Алайда фольклор бұл идеяларды теологиялық тілмен емес, адам тағдыры мен әлеуметтік өмір тұрғысынан түсіндіреді. Егер Құран Сүлейменнің өлімін жындардың ғайыпты білмейтінін дәлелдеу үшін баяндайтын болса (Сәбә, 34:14), қазақ аңызы өлімді ұрпақ алмасуының, уақыт қозғалысының және адамдар арасындағы байланыстың шарты ретінде қарастырады.
Сүлеймен бейнесінің өзгеруі тек құмырсқа оқиғасымен шектелмейді. Қазақ мәтіндерінде ит, қашыр, сауысқан сияқты жануарлар да символдық мәнге ие болады. Құранда бұл кейіпкерлер кездеспейді. Олар кейінгі халық шығармашылығында пайда болып, белгілі бір моральдық ұғымдарды білдіретін образдарға айналған. Ит — адалдықтың, қашыр — сенімсіздіктің, сауысқан — өсек пен тұрақсыздықтың белгісі ретінде суреттеледі.
Арша мен шыршаның мәңгі жасыл болып қалуы туралы аңыз да осындай сипатқа ие. Құран мен хадистерде мұндай түсінік жоқ. Бұл — табиғаттағы құбылысты халықтық сана арқылы түсіндіруге ұмтылған этиологиялық мотив. Басқаша айтқанда, әлемдік діни сюжет жергілікті табиғи кеңістікке бейімделіп, жаңа мәдени мағынаға ие болған.
Сүлеймен бейнесінің қазақ мәдениетінде сақталуына тек аңыздар ғана емес, поэзия да ықпал етті. Ақын-жыраулар оның есімін көбіне биліктің уақытша екенін көрсету үшін қолданды. Қазақ әдебиетінде Сүлеймен — ұлы патша, бірақ оның да фәни дүниеден өткені туралы ой қайта-қайта айтылады. Осылайша, оның тұлғасы дүниенің тұрақсыздығы мен адам өмірінің шектеулілігінің символына айналады.
Салыстырмалы тұрғыдан қарағанда, Құран мен қазақ фольклоры Сүлеймен туралы екі түрлі міндет атқарады. Құран пайғамбардың өмірін сенім мен құлшылық тұрғысынан түсіндірсе, халықтық шығармалар сол бейне арқылы адамгершілік, әділдік, қанағат және өлім туралы ой қозғайды. Біріншісі — діни мәтін, екіншісі — мәдени интерпретация.
Соған қарамастан, қазақ фольклоры Сүлейменнің негізгі болмысын сақтап қалды. Ол ешқашан қарапайым ертегі кейіпкеріне айналған жоқ. Халық санасында ол әрдайым Алла таңдаған пайғамбар, әділ билеуші және даналықтың иесі ретінде өмір сүрді. Қазақ аңыздары Құрандағы Сүлейменді алмастырған жоқ; керісінше, оны жергілікті дүниетаныммен ұштастырып, жаңа ұрпаққа жақындатты.
Осы тұрғыдан алғанда, Сүлеймен пайғамбар туралы қазақ фольклоры ислам өркениетінің шеткері көшірмесі емес, Құрандық образдың түркілік мәдени ортадағы өзіндік жалғасы болып табылады.
Қорытынды
Сүлеймен пайғамбар ислам дәстүріндегі ең күрделі әрі көпқырлы тұлғалардың бірі болып саналады. Ол Құранда пайғамбар, әділ билеуші және Алланың ерекше нығметіне ие болған құл ретінде сипатталады. Оның өміріне қатысты аяттар белгілі бір тарихи оқиғаларды ғана баяндап қоймай, билік пен жауапкершілік, даналық пен шүкіршілік, дүние мен ақырет арасындағы байланысты түсіндіруге қызмет етеді.
Құран мәтіні Сүлейменнің бейнесін бірнеше негізгі қыр арқылы ашады. Ол — Дәуіт пайғамбардың мұрагері, адамдар мен жындарға, құстар мен желге билік жүргізген патша, күрделі дауларды шешкен дана төреші және өзіне берілген барлық мүмкіндікті Алланың сынағы ретінде қабылдаған пайғамбар. Құрандағы Сүлейменнің басты ерекшелігі оның ғажайып күштерінде емес, осы күштердің қайнар көзі ретінде Алланы мойындауында жатыр.
Сүлеймен туралы хадистер мен классикалық тәпсірлер Құрандағы негізгі бейнені толықтырғанымен, ислам ғылымының өзінде бұл хабарлардың сенімділігі әртүрлі бағаланады. Сахих хадистерде оның дұғалары, билігі және адамдық қырлары көрініс тапса, кейінгі тәпсірлер мен тарихи еңбектерде Сүлейменнің жүзігі, жындардың патшалығы, Сәбә патшайымының өмірі сияқты көптеген қосымша сюжеттер қалыптасты. Бұл шығармалардың едәуір бөлігі исраилияттық және әдеби дәстүрдің ықпалымен пайда болғандықтан, оларды Құран мәтінімен теңестіруге болмайды.
Сүлеймен бейнесінің қазақ мәдениетіндегі эволюциясы исламдық нарративтердің жергілікті ортаға бейімделуінің жарқын мысалы болып табылады. Қазақ фольклоры Құрандағы негізгі сюжеттік желілерді сақтай отырып, оларды жаңа дүниетанымдық мазмұнмен толықтырды. Әсіресе құмырсқа туралы оқиға халық санасында үлкен өзгеріске ұшырады. Құрандағы қауымын қорғауға ұмтылған жаратылыс қазақ аңыздарында дана кеңесшіге, әділ төрешіге және фәни дүниенің мәнін түсіндіруші кейіпкерге айналды.
«Сүлеймен патша мен Мәзере құмырсқа» хикаясы осы өзгерістердің ең айқын үлгісі болып табылады. Бұл шығармада мәңгілік өмір, жалғыздық, ұрпақ алмасуы және биліктің шектеулілігі туралы ойлар алдыңғы қатарға шығады. Өлместің суынан бас тарту, арша мен шыршаның мәңгі жасыл болуы немесе жануарлар арасындағы моральдық қатынастар сияқты эпизодтар Құранда кездеспегенімен, олар қазақтың этикалық және философиялық дүниетанымын көрсетеді.
Зерттеу барысында анықталғандай, Сүлеймен туралы қазақ хикаяларының барлығын тікелей Құраннан немесе нақты бір исламдық жазба деректен шыққан деп айту қиын. Керісінше, олар бірнеше мәдени қабаттың тоғысуынан құралған күрделі құбылыс болып табылады. Бұл қабаттардың алғашқысы — Құран мәтіні; екіншісі — хадистер мен классикалық тәпсірлер; үшіншісі — араб, парсы және түркі әдебиеті; төртіншісі — қазақтың өзіндік ауызша дәстүрі.
Осы тұрғыдан алғанда, қазақ фольклорындағы Сүлеймен бейнесі Құрандық сюжеттің қарапайым көшірмесі емес. Ол — исламдық дүниетаным мен жергілікті мәдени тәжірибенің өзара ықпалдасуының нәтижесінде қалыптасқан дербес әдеби-философиялық құбылыс.
Сүлеймен пайғамбар туралы аңыздар мен хикаялар ғасырлар бойы өзгеріп, толықтырылып отырғанымен, олардың ортасында өзгермеген бір өзек сақталды. Ол — адам баласының қаншалықты күшті, бай немесе дана болса да, өзінің жаратылыс шегінен аса алмайтыны туралы түсінік. Құрандағы Сүлеймен де, қазақ аңыздарындағы Сүлеймен де, ақыр соңында, биліктің өткіншілігін және мәңгілік тек Аллаға ғана тән екенін еске салады.
Сондықтан Сүлеймен пайғамбардың бейнесі тек діни мұраның бір бөлігі ғана емес, әр дәуірде әділдік, даналық және адам өмірінің мәні туралы ой қозғауға мүмкіндік беретін мәдени әрі рухани феномен ретінде бағалануы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
Негізгі діни дереккөздер:
- Құран Кәрім. Бақара сүресі, 102-аят; Ниса сүресі, 163-аят; Әнғам сүресі, 84-аят; Кәһф сүресі, 23–24-аяттар; Әнбия сүресі, 78–82-аяттар; Нәмл сүресі, 15–44-аяттар; Сәбә сүресі, 12–14-аяттар; Сад сүресі, 30–40-аяттар; Рахман сүресі, 26–27-аяттар.
- Әл-Бұхари, Мұхаммед ибн Исмаил. Әл-Жәмиғ әс-сахих. Жиһад кітабы, № 2819; Бастау туралы кітап, № 3423.
- Муслим ибн әл-Хажжаж. Сахих Муслим. Анттар кітабы, № 1654; Мешіттер кітабы, № 541.
- Ән-Нәсаи, Ахмад ибн Шуайб. Сунан ән-Нәсаи. Мешіттер кітабы, № 693.
- Ибн Мәжа, Мұхаммед ибн Язид. Сунан Ибн Мәжа. Намазды орындау кітабы, № 1408.
- Әт-Табари, Мұхаммед ибн Жәрир. Жамиғ әл-баян фи тафсир әл-Құран. Каир: Дар Һижр, 2001.
- Әл-Қуртуби, Әбу Абдулла. Әл-Жамиғ ли-әхкам әл-Құран. Каир: Дар әл-Хадис, 2006.
- Ибн Кәсир, Имад әд-Дин. Тафсир әл-Құран әл-Азим. Каир: Дар әл-Хадис, 2005.
Тарихи және салыстырмалы әдебиеттер
- Finkelstein, I., & Silberman, N. A. The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts. New York: Free Press, 2001.
- Assmann, J. Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
- Kristeva, J. Desire in Language: A Semiotic Approach to Literature and Art. New York: Columbia University Press, 1980.
- Reinhart, A. K. Lived Islam: Colloquial Forms of Belief and Practice. London: I.B. Tauris, 2020.
- Gade, A. M. Perfection Makes Practice: Learning, Emotion, and the Recited Qur’an in Indonesia. Honolulu: University of Hawai‘i Press, 2004.
Қазақ әдебиеті мен фольклоры
- Көпейұлы, Мәшһүр Жүсіп. Шығармалары. Алматы: Ғылым, 2003–2010.
- Бопайұлы, Б., Керімбай, С., Нәби, Ә., Төлеген, М. Әлдиден эпосқа дейін: отбасы хрестоматиясы. Алматы: Орхон, 2015.
- Қазақ фольклорының жүз томдығы. Алматы: Жазушы, 2005–2020.
- Құдайбердіұлы, Шәкәрім. Иманым. Алматы: Арыс, 2000.
- Сыздықова, Р. (бас ред.). Дала уәлаятының газеті: әдеби нұсқалар. Алматы: Ғылым, 1989.
- «Сүлеймен патша мен Мәзере құмырсқа». Қазалы аудандық қоғамдық-саяси газеті. 11 сәуір 2020 жыл.
- Шортанбай Қанайұлы. Өлеңдер жинағы. Алматы: Жазушы, әртүрлі басылымдар.
Зерттеп жазбаны дайындаған:
Ерлан М.
13 шілде 2026ж.